Մեր զրուցակիցն է սոցիոլոգ Ժաննա Անդրեասյանը
Երեւանի վերջին իրադարձությունների օրերին տեսանք կոշտ ռեպրեսիաներ: Այս պատժիչ մեքենան կանգնեցնելու որևէ ձև կա՞:
Որպես հասարակություն՝ բռնաճնշումների հսկայական փորձ ենք կուտակել. հիշենք թեկուզ խորհրդային ժամանակաշրջանում զանգվածային բռնաճնշումները: Այդուհանդերձ, տպավորություն ունեմ, որ, ինչպես վերջերս մեզ կոչ արվեց մոռանալ տեղի ունեցած որոշ իրադարձություններ, մենք նման կոչի կարիք ամենևին չունենք, որովհետև առանց այդ էլ բարեհաջող կերպով ու շատ արագ մոռանում ենք հասարակական փորձի տեսանկյունից շատ կարևոր բաներ: Այլ կերպ ասած՝ չնայած այդքան սիրում ենք խոսել մեր անցյալի մասին, բայց խորին համոզմունք ունեմ, որ ճնշող մեծամասնությամբ որևէ կերպ չենք ճանաչում այդ անցյալը: Չճանաչելով ու չհիշելով այն, ինչ տեղի է ունեցել մեզ հետ ոչ վաղ անցյալում՝ ավելի անպաշտպան ու խոցելի ենք դառնում ամենի հանդեպ, ինչ կարող է տեղի ունենալ այսօր կամ վաղը:
Իրականում բռնաճնշումներին հակազդեցության մի քանի հիմնական եղանակ կա՝ առաջինը՝ ուժին ուժով արձագանքել, սա է ըստ էության ընկած զինված ապստամբության հիմքում, այստեղ խնդիրը քանակական է՝ կամ կախված համակիրներիդ թվից, կամ, եթե այդ թիվը բավարար զանգվածային չէ՝ ժամանակի երկարատևությունից, համակիրներիդ տոկունությունից, որի ընթացքում կքամես դիմացինիդ: Սրան լիովին հակադիր եղանակ է ուժին խաղաղությամբ դիմագրավելու եղանակը՝ զինված ու ճնշող կողմին հակադրել սեփական խաղաղությունը և համառությունը, դրանով զինաթափել նրան, խաղալ հակադիր կանոններով, որոնք շփոթեցնում են բռնությանը սովոր և պատասխան բռնություն ակնկալող համակարգերին, սա ուղղված է նրանց մտքափոխ անելուն: Այս հակազդեցության մեջ առանձնանում է այն եղանակը, երբ դու վարվում ես բոլորովին այլ կերպ, քան ակնկալվում է, համակարգի տրամաբանության տեսանկյունից սոցիալապես անիմաստ գործողություններ ես անում, արդյունքում սովորաբար քեզ որակում են գիժ կամ ավելի թեթև՝ ժամանակավոր հոգեխանգարմունքի մեջ գտնվող: Համակարգի տեսանկյունից անիմաստ գործողություններով իրականում քանդում ես տիրապետող իմաստները, այսինքն և՝ համակարգը: Կա նաև այն տարբերակը, որ մենք շատ ավելի հաճախ ենք ընտրում՝ տեղի ունեցող գործընթացներից օտարվելու ճանապարհը. դա ինձ չի վերաբերում, դա իմ հետ չի տեղի ունենում, ես ավելի լավ է գնամ այստեղից ու ինձ իրացնեմ այլ, ավելի լավ ու քաղաքակիրթ երկրներում… մեծ հաշվով կապ չունի՝ սրանցից որն ես ընտրում, մինևույն է ընտրում ես չմասնակցելը:
Ինչ ճանապարհներ են մնում քաղաքացուն պայքարելու համար: Կարծես թե ևս մի միֆ փլուզվեց՝ վերցրեցին զենքերը, բայց անկարող եղան կրակել:
Իրականում զինված ապստամբության մասին խոսակցությունները շրջանառվում էին ավելի վաղ, երբ հայտնաբերվում էին զանազան զինված խմբեր, բարձրաձայնվում էր, որ վերջիններս նպատակադրվել էին այս կամ այն զինված գործողությունը անել՝ հասարակական փոփոխության հասնելու համար: Ասենք ինչպես անցյալ տարի նոյեմբերին Նորք-Մարաշում կատարվածն էր: Ու տեսնում էինք նաև հասարակական խիստ անվստահ վերաբերմունքը այդ բարձրաձայնվող տեսակետին, որ մի կողմից կրում էր իշխանությունների և մասնավորապես ուժային որոշ կառույցների հանդեպ գլոբալ անվստահության հետևանքը, մյուս կողմից արտահայտում էր մեր հանրային ընկալումն առ այն, որ այդպիսի բան Հայաստանում չի կարող պատահել, մի բուռ ազգ ենք, մեր մոտ նույնիսկ նորմալ մոլագարներ չկան, ինչ զինված ապստամբություն:
Այդուհանդերձ, այն, ինչ իրականացվեց հուլիսի կեսին Հայաստանում, անվանվեց զինված ապստամբություն և հռչակվեց որպես ժողովրդի պահանջով իրականացվող գործողություն: Չմոռանանք նաև, որ այդ ամենը տեղի ունեցավ ապրիլյան իրադարձություններից հետո հասարակության աճող ռազմականացման և ազատամարտիկների նորովի հեղինակավորման պայմաններում: Այլ կերպ ասած՝ ինչ-որ առումով իշխանություններն ու մեդիադաշտը նաև նախապատրաստել էին ռազմականացված հակագործողության իրագործումը՝ զենքի ու զինպատրաստության կարևորության տևական շեշտադրմամբ ու պատումներով:
Իհարկե, այստեղ խնդիր էր դրված հասարակությանը զինել արտաքին թշնամու դեմ, սակայն հասարակական արմատացած ու տևականորեն չլուծվող հարցերի պարագայում ռազմականացված հասարակությունը կարող է զենքի կիրառումը իբրև լուծում տեսնել նաև ներքին խնդիրների համար: Հուլիսյան իրադարձությունները Երևանում իրականացրին հասարակական սոլիդարության գաղափարախոսական հռչակված շրջանակի դեկոնստրուկցիան։ Ընդ որում, խոսքը թե՛ իշխանական, թե՛ ընդդիմադիր նարատիվների մասին է։ Դեկոնստրուկցիայի հիմնական ռազմավարությունն ակնհայտ է. լինել Հռոմի պապից ավելի կաթոլիկ, ծայրահեղության և բացարձակության հասցնել այն, ինչը հռչակվել է իշխանության և/կամ ընդդիմության կողմից։ Ինչ-որ առումով սա նշանակում է նաև հիպերիրականության վերածել այլոց հռչակած մտքերը։
Այսպես, հասարակական սոլիդարության իշխանական նարատիվն ազգայնականն է՝ հիմնված հողերի ու ազգային անվտանգության գաղափարների վրա։ Պաշտպանենք մեր հողերը, խոսենք ու վարվենք այնպես, որ չվնասենք մեր պետությանը, ազգին, ժողովրդին։ Ահա, զինյալները հողերի պաշտպանության ու ազգային անվտանգության հարցերը դնում են շատ ավելի սուր, քան իշխանությունը՝ դեմ դուրս գալով նրան նույն գաղափարների հռչակմամբ և ի ցույց դնելով իշխանության կողմից դրանց հռչակվածության սին բնույթը։ Ընդդիմության հասարակական սոլիդարության նարատիվն իշխանափոխությունն է։ Այս նարատիվը ապստամբները նույնպես բացարձակացնում են՝ դիմելով դրա ամենածայրահեղ միջոցին՝ զինված ապստամբությանը։
Այսպիսով, անհեթեթորեն ստացվում է, որ ապստամբներին մի կողմից պետք է միանա իշխանությունը՝ ազգային անվտանգության ջատագովը, որպես նույն հարցի հռչակված հետամուտ կողմ, և մյուս կողմից՝ նաև ընդդիմությունը, որի համար վրա է հասել իշխանափոխության կոնկրետ հնարավորություն ու տարբերակ։ Կարծես թե ազգային միասնություն կոչված գաղափարի իրացման իդեալական տարբերակ է։ Սակայն ապստամբների դեկոնստրուկտիվ այդ ռազմավարությունը ոչ թե հնարավոր է դարձնում միացումը, այլ դրանով իսկ կազմաքանդում է գործող լոգոցենտրիկ մտածողությունը։ Կրելով լոգոցենտրիկ մտածողությունը և գործելով դրա տրամաբանության շրջանակներում, ավելին՝ ուղղված լինելով լոգոցենտրիկ այդ համակարգի գործառնության ամրապնդմանը և իրապես ապահովմանը, ապստամբներն իրականում կործանեցին այն։ Սա նաև պատասխան է այն հարցին, թե ինչու զենք չկիրառվեց. զենք վերցնելու գործողությունն արդեն իրենով ավելի ուժեղ և շոկային էր, քան լինելու էր դրանից հետո այդ զենքով կրակելը:
Ինչ ասել է ժողովուրդ, և ինչպես պետք է պայքարի այդ ժողովուրդը և դիրքորոշում հայտնի, որպեսզի իշխող համակարգը հաշվի նստի այդ ժողովրդի կարծիքի հետ:
Ինչպես առիթ եմ ունեցել այս մասին խոսելու իմ մի հոդվածում (https://socioscope.am/archives/721), ժողովուրդ բառն օգտագործվում է իբրև թե միավորիչ նպատակներով, սակայն իրականում սահմաններ է դնում հասարակության ներսում: Դիցուք, արդյոք ժողովուրդը ներառու՞մ է, օրինակ, ԱԺ պատգամավորներին, կառավարության անդամներին, նախագահական ապարատը, չինովնիկական ողջ դասը, ոստիկաններին: Նրանք ժողովու՞րդ են, թե ոչ: Տեսությունն ասում է, որ, այո, բոլորն էլ ժողովուրդ են: Ժողովրդին կոչ անելով ապստամբության, «Սասնա ծռերը» դժվար թե հույս էին դնում ժողովրդի այդ հատվածի վրա: Ակներևաբար փոխադարձ կոչերով հանրությանը [ժողովրդին] դիմող իշխանությունն էլ առնվազն չի դիմում «Սասնա ծռերին» և մի խումբ այլ «ստահակների ու ահաբեկիչների, որոնք խարխլում են երկրի անվտանգությունը»: Հետևաբար, ո՞ւմ ենք մենք դիմում, երբ դիմում ենք ժողովրդին: Համակիրների և պոտենցիալ համակիրների խմբի՞ն: Ինչպե՞ս ենք վարվում մյուսների հետ, որոնց համակրությունը շահել չենք էլ փորձում: Դո՞ւրս ենք թողնում ժողովրդի կազմից: Ի վերջո, ժողովրդին դիմելով՝ միաժամանակ չենք դիմում կոնկրետ մի քանի խմբերի՝ առանձնացնելով մերոնց ու նրանց թե՛ իշխանության, թե՛ ընդդիմության ճամբարներում: Այս տրամաբանությամբ է, որ ժողովուրդն իրականում գործառնում է ոչ թե հասարակությունը միավորողի, այլ սահմաններ դնողի դերում: Բացի այս, քանի որ կոնկրետ մարդը երբեք ժողովուրդ չէ, սա թույլ է տալիս յուրաքանչյուրին մտածել, թե այդ ժողովուրդը ինքը չէ՝ խուսափելով կոչ-դիմումին հետևել-չհետևելու շուրջ խոհերից: Սա նաև ապամարդկայնացնում է ժողովուրդը, որը միշտ կոնկրետ մարդ չէ, այլ մարդկային զանգվածներ, որոնցում մարդկայնացման գործընթացը մեծապես կախված է մեդիագործունեությունից, որն առանձնացնում ու մեզ է հրամցնում ժողովրդի զավակների հատընտիր պատմություններ: Ընդ որում, մեդիայի հյուսած պատմություններն ամբողջությամբ մնում են տիրապետող նույն տրամաբանության շրջանակներում՝ հյուսելով կուռ պատմություններ գեղեցիկ ու անձնազոհ երիտասարդների և հայրենանվեր ընտանիքների մասին:
Քաղաքացիներից մեկը ինքնահրկիզվեց Բաղրամյան պողոտայում՝ այլևս անկարող լինելով տանել դատական համակարգի անարդարությունները, ինչպես նրա հարազատներն էին նշել հուղարկավորման օրը: Ինչի մասին է խոսում այս ծայրահեղացված վիճակը:
Ինքնահրկիզման այդ դեպքը, որ տեղի ունեցավ ուղիղ եթերի ռեժիմում՝ մարդկային բազմության առաջ և ցուցադրեց բոլորիս անօգնականությունը մեր կողքինի ցավի հանդեպ, այն դեպքում, երբ մեր ամեն երկրորդ բառը միմյանց ցավդ տանեմ-ն է, ցուցադրում է այն չմեդիականացված պատմությունը, որ իրական ժողովրդի մասին է: Այդ պատմության լղոզումը և չըմբռնումը մեդիադաշտում խոսում է այս արարքի՝ լոգոցենտրիկ տիրապետող մտածողության շրջանակներում չտեղավորվելու և չկոնցեպտուալացվելու մասին: Դրանով իսկ դա դառնում է հուժկու քայլ՝ այդ մտածողության կազմաքանդման համար: Եթե իհարկե չի ընտրվում մոռացության մատնելու մշտական դեղատոմսը: Ուստի հարկ է ցեղասպանության հարյուրամյա տարելիցի համար ծրագրված հիշել և պահանջել-ը դարձնել առօրյա վարքականոն հանրային ներքին կյանքի ու գործընթացների ժամանակ:
