Ճամփեդ ո՞րն է, Գյումրի քաղաք

Արցախյան շարժման առաջին մասնակիցներից մեկի՝ Հայաստանի Պետական Ճարտարագիտական Համալսարանի Գյումրիի Մասնաճյուղի փոխտնօրեն, 1991-95 թվերին Գյումրիի քաղաքային խորհրդի նախագահության անդամ, Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր Վլադիմիր Հարությունյանի հետ զրույցի շարունակությունը

Մայրաքաղաքում քաղաքացիական շարժումները որոշ հաջողություններ, համենայնդեպս, արձանագրել են: Մի թե այդ միտումը չի փոխանցվելու նաև Գյումրի, չի ներազդելու երկրորդ քաղաքի հասարակական կյանքի վրա:

Քաղաքական կուսակցությունների ակնհայտ «քաղաքական բանկրոտ» հայտնվելու պարագայում, ինչպես այսօր դա մեզանում է, քաղաքացիական, և ինչը չափազանց կարևոր է` չքաղաքականացվող նման նախաձեռնությունները մնում են միակ էֆեկտիվ միջոցը երկրի պետական համակարգի պահպանման և նրա մաքրման հարցում: Բայց այսօր, դեռևս, պետք չէ գերագնահատել ոչ այդ նախաձեռնությունների դերակատարումը, ոչ էլ, առավել ևս, նվաճումները: Անհրաժեշտ է, որ դրանք կայանան, հզորանան և դառնան մեր հասարակական կյանքի, առօրյայի անբաժանելի մասը: Եւ, իմ անձնական կարծիքն է` իրենց և քաղաքական կուսակցությունների միջև ստեղծեն և պահպանեն հնարավորինս լայն և անթափանց «սանիտարական կորդոն»: Հակառակ դեպքում, անկախ սկզբնական մղումների ազնվագույն լինելուց, դրանք շատ արագ կվարկաբեկվեն ու կդառնան առոչինչ: Չմոռանանք նաև, որ համակարգն էլ քնած չէ: Ինքն էլ, օգտագործելով իր լծակները, ստեղծում է իր քաղաքացիական նախաձեռնությունները` հիշեք ի պաշտպանություն ծացկած շուկայի քանդմանը, իսկ իրականում` ի պաշտպանություն դրա սեփականատիրոջ շահերի հանդես եկող քաղաքացիներին, ի պաշտպանություն Հարսնաքարի տիրոջ հանդես եկող նախաձեռնող խմբին, և այլն:

Նաև ի պաշտպանություն Գյումրիի այսօրվա քաղաքապետի հանդես եկող Հայ Առաքելական եկեղեցու հավատքով լցված մի խումբ գյումրեցիներին…

Տեսեք, ինքներդ էլ շատ դիպուկ լրացում կատարեցիք:

Կա կարծիք, որ ժողովուրդը, հասարակությունը, տեսնելով, որ հնարավոր չէ ստեղծված իրավիճակի վրա ազդել ընտրությունների միջոցով, բնազդաբար ընտրեց քաղաքացիական բողոքի և անհնազանդության ճանապարհը:

Ես հասկանում եմ Ձեր ասածի ենթատեքստը. Քանի որ ընտրությունների միջոցով չի ստացվում ձևավորել լեգիտիմ և իրոք կոմպետենտ իշխանություն, փորձ է արվում հասարակական ճնշումների միջոցով եղած կոնտինգենտին ստիպել մնալ և աշխատել օրենքի շրջանակներում: Իսկ ով էլ որ չհամաձայնվի, կամ չկարողանա, ինքնին դուրս կգա, տեղը զիջելով ավելի օրինապաշտին: Հա, բայց չեմ կարծում, որ ընտրությունները անտեսելու, կամ շրջանցելու պարագայում հնարավոր է հասնել շոշափելի արդյունքների: Ես այն մտքին եմ, որ անհրաժեշտ է «հարվածներ հասցնել» երկու ուղղությամբ էլ: Օրինակ, այսօրվա իրավիճակում, երբ Հայաստանում ակնհայտ է քաղաքական կուսակցությունների և նրանց ներկայացուցիչների բացահայտ մերժված լինելը հասարակության զգալի մասի կողմից, չափազանց կարևոր է, որ ընտրական օրենքում վերականգնվի և քվեաթերթիկում իր տեղը զբաղեցնի «բոլորին դեմ» վանդակը: Քվեարկության հենց այդ ձևի միջոցով է միայն, որ ընտրողը կարող է իր մերժողական վերաբերմունքն արտահայտել երկիրը կառավարելու հավակնություն հայտնող բոլոր քաղաքական ուժերի կամ անձերի նկատմամբ, եթե չի վստահում այդ հարցում նրանցից և ոչ մեկին:

Ինչպես որ փաստացի այսօր կա իրականում:

Այո: Թե չէ, ինչ է ստացվում, դեմ են տալիս մի ցուցակ, և ասում. «ուզում եք՝ սա է, չեք ուզում՝ սա է»: Պատկերացնում եք, կենցաղում էլ այդպես լիներ: Ամուսնացողին դեմ են տալիս, ասենք «քոռ, թոփալ ու քաչալ» և ասում են. քո ուզել-չուզելը կարևոր չի, սրանցից մեկին պարտադիր պետք է առնես:

Տեսականորեն այսօրվա գործող ընտրական օրենքը հնարավորություն է ընձեռում ընտրված լինել անգամ միանիշ թվերի ցուցանիշով: Եւ պետք չէ որպես հիմնավորում բերել այս կամ այն երկրի օրենքների մեջ այդ նորմի առկայությունը կամ էլ բացակայությունը: Մեզ համար դա այսօր, համենայնդեպս, խիստ անհրաժեշտ է եւ կարևոր:

Իսկ ինչ կոնկրետ բան կասեք Ձեր այն ասած «հարվածի» մյուս ուղղության մասին:

Օրինակ, հենց Գյումրիում, իմ կարծիքով, հենց այս պահից արդեն հնարավոր է սկսել ապագա քաղաքապետի գործունեությունը հասարակական որոշակի վերահսկողության տակ պահելու գործընթացը:

Ի՞նչ եղանակով, ի՞նչ քայլերով:

Ասենք, ստեղծված քաղաքացիական նախաձեռնությունը հրապարակում է, իսկ եթե հրապարակել է` ավելի լավ, ոչ շատ ծավալուն մի փաստաթուղթ քաղաքի կյանքը օրինական հիմքերի վրա դնելու վերաբերյալ: Եւ այդ հարցերի շուրջ դիսկուրսի է հրավիրում քաղաքապետացուներին: Արդյունքում, եթե առաջադրվածների մեջ կա նախընտրելի անձ, նրա հետ ստորագրվում է հասարակական մի մեմորանդում` թե ինչ սկզբունքներով է նա առաջնորդվելու ընտրվելու դեպքում: Մեմորանդումը հրապարակվում է և հայտարարվում է այդ թեկնածուին սատարելու մասին: Ընտրվելուց հետո պայմանավորվածության որևիցե կետի խախտման դեպքում կազմակերպվում է համապատասխան բողոքի ակցիա` համապատասխան պահանջներով:

Իսկ ով հրաժարվում է այդ դիսկուրսից, կամ էլ չի բավարարում պահանջներին, հայտարարվում է ոչ նախընտրելի թեկնածու: Չեմ բացառում, որ առաջարկը կարող է և վիճելի լինել, բայց թե… Այս վիճակից դուրս գալու համար քայլեր են պետք: Գյումրիի հասարակությունը իր հետընթացի մեջ արդեն, կարելի է ասել, անցել է «անշրջելիության կետից» այնկողմ և եթե ինչ-ինչ քաղաքացիական նախաձեռնություններ քաղաքում ցույց տան իրենց ոչ կենսունակ լինելը, ապա ամենալավագույն տարբերակում, եթե երկրով մեկ սկսվի օրինականության հաստատումը, ապա Գյումրիում, հավանաբար, անհրաժեշտ կլինի արդեն «հարկադրել օրինապաշտության», ինչպես որ հարկադրում են խաղաղության:

Պարոն Հարությունյան, մեր զրույցը բավական երկար է, բայց մենք Ձեր կողմից դեռեւս գրեթե չենք լսել դրական, եթե ուզում եք՝ լավատեսական, հուսադրող մտքեր:

Մեր քաղաքական նորաթուխներից մեկը վերջերս, արձագանքելով Օլիմպիական խաղերում մեր ավելի քան համեստ հաջողություններին, հայտարարել էր, թե անհրաժեշտ է կենտրոնանալ նվաճած մեդալների վրա... Առաջնորդվելով այդ տրամաբանությամբ, անհրաժեշտ է կենտրոնանալ, ասենք ոչ թե Սեւանից բաց թողնված ջրի վրա, այլ նրանում մնացած ճահճազանգվածի վրա, ոչ թե տասնհինգ թվին կոտորված երկու միլիոնի վրա, այլ մի բուռ մազապուրծ եղածների վրա, ոչ թե այսօր երկրից արտագաղթածների վրա, այլ մնացածների վրա, ոչ թե բանակում խոշտանգված զինվորի, այլ դեռեւս կենդանի մնացածների վրա, ոչ թե փուչիկների պայթյունից տուժածների, այլ չտուժածների վրա: Նույն Գյումրիում՝ ոչ թե հազարավոր անօթեւան, անմարդկային պայմաններում իրենց օրը քարշ տվողների վրա, այլ ռեստորանների այցելուների վրա, ի վերջո՝ ոչ թե մինչ օրս հայ ազգի կողմից իր հայրենիքի իննսուն տոկոսի կորստյան փաստի վրա, այլ այս մնացած՝ ընդամենը քսան տարում պետականության կորստյան եզրին կրկին կանգնած տարածքի տաս տոկոսի վրա: Երեւի էլ չշարունակենք, չէ՞: Իսկ իրենց բուն իմաստով նման մոտեցման տրամաբանությունը՝ դա վատ քողարկված հետեւյալ միտումն է. կենտրոնանալ սեփական կերակրատաշտի վրա, մնացածը՝ ինչ ուզում է թող լինի: Դե դրա արդյունքն էլ այսօր տեսնում ենք՝ թե դարերի ընթացքի կտրվածքով, թե վերջին երկու տասնամյակի կտրվածքով:

Մենք ի նկատի ունեինք Գյումրին, գյումրեցիներին, նրանց համբավն ու հռչակը:

Այս հարցին վերեւում մենք ոնց որ թե անդրադարձանք: Նման բաներն այնքան են կրկնվել, որ առավել «գյումրեցի» գյումրեցիք ասում են, թե կապ չունի մենք այսօր ինչպիսին ենք, բոլորը պարտավոր են ընդունել եւ հայտարարել, որ մենք ամենա- ամենա ենք: Ո՞ր համբավի ու ո՞ր հռչակի մասին է խոսքը: Եթե ի նկատի ունեք ծագումով գյումրեցի ականավոր անձանց, ապա ի՞նչ է, պակաս թվով եւ պակաս ականավոր մարդիկ են տվել Ջավախքը, Սյունիքը, Արցախը, Նախիջեւանը, էլ չենք խոսում Արեւմտյան Հայաստանի գավառների մասին: Դա մեկ, եւ աշխարհագրական ֆետիշացումն այստեղ միանգամայն հիմնավորված չէ: Իսկ մյուսը, երբ 18-րդ դարի վերջին-19-ի սկզբներին այս կողմերում առաջին անգամ հայտնվել են կազակական առաջապահ հեծյալ խմբերը, ինչպես վկայում են աղբյուրները, նրանք տեսել են մի համեստ բնակավայր՝ մոտ 40-60 ծուխ: Եւ ոչ մեր, ոչ էլ այլ աղբյուրները որեւիցե վկայություն չեն թողել բուն այդ բնակավայրից դուրս եկած ինչ-որ ականավոր անձանց մասին: 19-րդ դարի ընթացքում, մի շարք ռուս-թուրքական՝ մեկ փոքրածավալ, մեկ խոշոր պատերազմների արդյունքում բնակավայրը պարբերաբար լրաբնակեցվեց Արեւմտյան Հայաստանի հայերով՝ եւ արդեն Ալեքսանդրապոլ դարձած Գյումրին պետք է համապատասխաներ հզոր ու մեծաթիվ ցարական բանակի կայազոր ունեցող բնակավայրի համբավին: Պատմական Հայաստանի տարբեր վայրերից ներգաղթածներն էլ բերեցին իրենց գեները՝ ահա եւ Ձեզ արհեստների եւ արվեստների քաղաք Գյումրին: Օրինակ, Իսահակյանների տոհմը ծագումով Բայազետից է, չէ՞, այլ ոչ թե տեղաբնիկներից: Հավանաբար այդ ժամանակահատվածը պետք է համարել այն Գյումրիի ձեւավորման ու կայացման շրջանը, որի մասին էլ հենց խոսվում է հիացական տոներով: Չնայած, հանդիպել եմ Առաջին Հանրապետության բանակի հայ սպայի մի վկայության, որտեղ Գյումրիի մասին նա գրում է. «Այս երկերեսանի եւ այլասերված քաղաքում առաջին անգամ եղել եմ 1914-ին, ռազմաճակատ մեկնելիս...»: Դա էլ մեկ այլ գնահատական: Հետո... Հետո ընդամենը երկու տարվա ընթացքում երկու անգամ՝ ամիսներ տեւած թուրքական օկուպացիա: Որի հրեշավոր իրողությունը, իսկ ինչն ավելի ողբերգական է՝ մարդկանց հոգեբանության վրա թողած հետեւանքները մինչ օրս ըստ պահանջվածի ուսումնասիրված չեն: Չէ՞ որ այդ ամենը իր խորը հետքերը թողնում է ոչ միայն ժամանակակիցների, այլ նաեւ սերունդների վրա: Բայց ոնց որ թե շատ ծավալվեցինք, հա՞:

Շարունակեք, բավականին հետաքրքիր է, ի վերջո հո եթերաժամի սահմանափակում չունենք:

Ինչեւիցե, իր բոլոր պրոբլեմները շալակած Լենինականը մտավ անկախության դարաշրջան: Բայց հատուկ ուզում եմ շեշտել. ամեն բացասականի հետ մեկտեղ. մարտնչող քաղքենիություն, գռեհիկ նահապետականություն, քրեական միջավայրի գերակա ազդեցություն մարդկանց գիտակցության վրա, քաղաքում կոմունիստական նոմենկլատուրայի անվիճելի հաղթանակը 1990 թվի խորհրդարանական ընտրություններին, եւ այլն. սկզբում առկա էր հավատը: Մի անգամ էլ շեշտեմ, որ այդ ամենի հետ մեկտեղ, ժողովուրդը սկզբից հավատում էր նոր իշխանություններին, հույս ուներ, որ արդարություն է լինելու: Պատասխանատու ձեւով կարող եմ պնդել, որ մոտ 1-1,5 տարի քաղաքում կաշառք չէր «ֆռռում»: Ինչպես ասում են, «վերեւները» վախենում էին վերցնել, «ներքեւներն» էլ չէին ցանկանում տալ՝ նոր իշխանությունը արդարություն էր քարոզում: Նվազել էր նաեւ «գողական» կոչվածի ազդեցությունը հասարակական գիտակցության վրա: Ի դեմս առաջին նախագահի գերակշռել էր սկսում ինտելեկտուալ անձի, առավել եւս՝ ինտելեկտուալ իշխանավորի կերպարը:

Հայտնի անեկդոտի նման. А как здорово все начиналось!

Հա, բայց շարունակությունը, ինչպես գիտեք, ամենեւին անեկդոտիկ չէ: Նոր իշխանությունների կողմից արվեց ամեն ինչ, որպեսզի կոտրվի, արժեզրկվի ու այլասերվի անկախության, պետականության, արդարության, ճշմարտության, օրինականության եւ նման կարեւորագույն նորմերն ու գաղափարները:

Բայց հաճախ արդարացում կամ էլ հիմնավորումներ են հնչում, թե պատերազմական իրավիճակ է եղել:

Նման մտքեր հնչեցնում են այն անձինք, ում համար պատերազմը եկել ու անցել է ռուսական հայտնի ասացվածքի кому - война, кому - мать родна փիլիսոփայությամբ: Ինչ է, պատերա՞զմն էր թելադրում կոռուպցիայի տոտալ ներմուծումը կյանքի բոլոր բնագավառներում: Էն ժամանակ էլ, հիմա էլ եթե ասում են, թե այդ գումարները ուղղվել են պաշտպանական հատվածին, անընդունելի է: Պետությունը ցանկացած ծանր իրավիճակում կարող է մեխանիզմներ փնտրել ու կիրառել իր բնակչությունից օրինական ճանապարհով գումարներ ստանալու համար: Այլ ոչ թե միլպետների վրա հախ դնել՝ «Լաչինը պահելու համար», հետո էլ այլեւս այդ աշխատաոճը դարձնել նորմ բոլոր բնագավառներում: Ինչ է, պատերա՞զմն էր թելադրում, թե գործելաոճ դարձրեք «թող պոլի չոտկ ըլնի, մեզանից ըլնի» սկզբունքը: Դե ավելի «շուստրի ու ջոկող» տղեքն էլ ասեցին, թե եթե պոլի չոտկին կարելի է, բա մեզ ինչու չի կարելի: Ու սկսվեց կրիմինալի ներթափանցումը իշխանական կառույցներ: Զուգահեռ ընթացավ խորը հիասթափության գործընթացը այդ նույն կրթված, գրագետ իշխանավորի կերպարից: Որը սկսեց արդեն ընկալվել պարզապես որպես սովորական գրագետ մի սրիկա: Ջարդվեց, փշրվեց, ոտնակոխ արվեց ամեն արժեք, ամեն սրբություն: Օրենք, որպես այդպիսին, չկա, չի գործում: Նման իրավիճակում միանգամայն հասկանալի է, որ ժողովուրդը որպես փրկօղակ սկսում է դիտել կրիմինալը՝ համատարած անարդարության ֆոնի վրա սրանց մոտ գոնե ինչ-որ ձեւի կարգ կա: Ճիշտ է դաժան, բայց, համենայդեպս, կարգ: Մյուս կողմից, դրանք «այն» գրագետ սրիկաներից անհամեմատ ընդունելի են եւ գերադասելի՝ ի վերջո «մեր տղեքն» են, ու իրար կարանք հասկանանք: Իսկ Գյումրիում պատկերը, բնականաբար, ավելի մռայլ էր. իր սեւ գործը կատարել էր նաեւ սոսկալի երկրաշարժի պատճառած աղետը:

Իրոք, Գյումրիում ձեւավորված եւ տիրող գաղջ, հեղձուցիչ մթնոլորտի մասին շատերն են վկայում եւ խոսում:

Ես Ձեզ ասեմ, մարդուն, անձին մարդկային կերպարանքից զրկելը, ողորմելի, նողկալի մի էակի վերածելը այնքան էլ դժվար գործ չի, եթե դրա համար անկաշկանդ կիրառվում են ազդեցության համապատասխան միջոցներն ու եղանակները: Օրինակներ բերելը, ինձ թվում է, նույնիսկ ավելորդ է: Նույնը վերաբերում է հասարակությանը, անգամ ազգերին: Դրա համար էլ մարդկությունը սահմանել է «մարդու իրավունքներ» նորմը, դրան հետեւող կառույցներ: Որպեսզի անգամ հանցանք կատարած անձը, եթե ցանկանում է մնալ մարդ, հանկարծ չենթարկվի այնպիսի ճնշումների ազդեցության, որ դրանց ներգործման տակ կորցնի իր մարդկային կերպարը: Ես Ձեզ մի բան ասեմ, որ Գյումրիում գոյություն ունի մի խավ, որի ընտրական գործընթացներիմ մասնակցելը, եթե ոչ զուտ օրինական, ապա զուտ բարոյական տեսակետից անձամբ համարում եմ նույնքան անընդունելի, ոնց որ, շատ կներեք, ասենք, խեղված վերջույթներով անձանց ներգրավելը շինարարական աշխատանքներին: Եթե ինչ-ինչ զուտ ձեւական նորմերով դա նույնիսկ արգելված չէ:

Եւ վերջում ուզում ենք Ձեզ տալ հիպոթետիկ մի հարց: Եթե ենթադրենք, որ հանկարծ Գյումրիի ներկայիս քաղաքապետը, համենայնդեպս, ինքնակամ առաջադրեր իր թեկնածությունը, Ձեր կարծիքով...

Էլ մի շարունակեք ու «մի ենթադրեք»: Նման բան չի կարող լինել: Որովհետեւ այսօրվա իրավիճակում նրա կողմից ինքնառաջադրվելը կնշանակեր ոչ միայն դուրս գալ համակարգից ու խզել կապերը նրա հետ, այլ դուրս գալ համակարգի դեմ, ուղղակի պատերազմ հայտարարել իշխող համակարգին: Իսկ նման բաներ բնության մեջ չեն լինում: Այնպես որ, զուր «մի ենթադրեք»:

Իսկ եթե Ձեր հարազատ քաղաքի համար այս բավական բարդ իրավիճակում 1988-ի նման մի բազմահազարանոց հանրահավաք գումարվեր, հարթակից ի՞նչ կուզենայիք ասել Ձեր համաքաղաքացիներին:

Կներեք, բայց այսօր ես հարթակ չէի բարձրանա եւ ոչ մի պարագայում: Կա նոր սերունդ, թող ասի իր ասելիքը: Նրանից էլ ուզում եմ ստանալ վերնագրում բերված հարցիս պատասխանը: