Հայաստանին դա պետք չէ

Հարցազրույց «Մոդուս Վիվենդի» կենտրոնի ղեկավար Արա Պապյանի հետ:

Պարոն Պապյան, այս փուլում Հայաստանի ղեկավարությունը թերևս պետք է հստակ որոշի` մտադիր է միանալ Ռուսաստանի նախաձեռնությամբ ստեղծվող Եվրասիան միությանը, թե՞ իր հայացքները հստակորեն պետք է ուղղի դեպի Եվրոպա: Որքանո՞վ է ձեռնտու մեր երկրին Եվրասիական միությանն անդամակցելը:

Հայաստանի անդամակցությունն այդ կառույցին նպատակահարմար չէ, որովհետև առաջին հերթին կազմակերպությունը դեռևս չկայացած կազմակերպություն է, հստակություն չկա: Դա կարծես Սովետական միությանը նմանակելու փորձ է, բայց ավելի վատ տարբերակով: Սովետական միությունը ԵվրԱզԷս-ի նկատմամբ առավելություն ուներ` այնտեղ կար միասնական գնային համակարգ և միասնական աշխատավարձեր: Այսինքն` մենք զոհել էինք մեր անկախությունը որոշակի տնտեսական շահի համար: Հիմա առանց այն էլ մեր արտաքին քաղաքակնության մեջ մենք ահագին կորուստներ ունենեք անկախության առումով: Հիմա անդամակցել ԵվրԱզԷս-ին` չշահելով ոչինչ, մենք կկորցնենք ահագին բան: Պետք է հստակ հասկանանք, որ այդ կազմակերպությանն անդամակցելն ազդելու է Եվրամիության երկրների կամ Միջին Արևելքի հետ մեր հարաբերությունների վրա: Այստեղ կա մի ուրիշ խնդիր` հիմա այդ երեք անդամ ունեցող կազմակերպությունը` Ռուսաստան, Ղազախստան և Բելառուս, ունեն միասնական սահմաններ: Այսինքն` նույն տնտեսական դաշտի մեջ են, քիչ թե շատ նույնպիսի խաղացողներ են:

Հայաստանը, որը չունի ընդհանուր սահման, անդամակցելով այդ կառույցին, ինչպե՞ս է գործելու: Որևէ նմանօրինակ կազմակերպությանն անդամագրվելու առավելություններից է նաև այն, որ առանց մաքսային ձևակերպումների կարելի է ապրանքը մի երկրից մյուսը տեղափոխել: Մեր պարագայում միևնույն է, մաքսայի ձևակերպումներ պետք է անենք, ապրանքը պիտի տրանզիտային ճանապարհով անցնի Վրաստանի տարածքով և նոր մտնի Ռուսաստան: Ըստ էության մենք նույն աշխատանքն ենք անելու, նույն ձևակերպումները, ինչ հիմա: Հասկանալի չէ, թե այդ միությունն ի՞նչ է մեզ տալու: Ցանկացած ղեկավար, այդ թվում` Հայաստանի նախագահն այդ քայլին գնալիս պետք է նժարների վրա դնի, թե ինչ ենք մենք շահելու և ինչ ենք կորցնելու: ԵվրԱզԷս-ին անդամակցելը մեծ կկտրի Արևմտյան այն օգնությունից, վարկերից, որոնք մենք պարբերաբար ստանում ենք: Եվրամիության երկրներն օգնում են այն երկրներին, որոնք հակված են դեպի Եվրամիություն: Հիմա, երբ մենք հաստատակամ ասում ենք` մենք ձեզ հետ չենք, ինչո՞ւ պիտի Եվրամիության երկրները շարունակեն մեզ ֆինանսական օժանդակություն հատկացնել: Հիմա մենք Եվրամիության հետ բանակցություններ ենք վարում հեշատցված վիզային համակարգի և այլ հարցերի վերաբերյալ: Ըստ էության այս ամբողջն արդեն մեր պատասխանատվության ոլորտից դուրս է գալիս և դարձյալ պիտի համաձայնեցնենք Մոսկվայի հետ: Հիմա հարց է առաջանում` բա մեր ինչի՞ն էր պետք այս 20 տարվա տառապանքը, որ ավելի վատ պայմաններով պիտի գնանք ու միանանք նոր միությանը:

Ռուս գործիչները հատկապես այս փուլում շեշտում են, որ Հայաստանը տնտեսապես կշահի` միանալով Եվրասիական միությանը: Ընդգծվում է նաև, որ Հայաստանը տնտեսական տեսանկյունից հետաքրքրում է Ռուսաստանին: Իրականում ի՞նչ նպատակ են հետապնդում այդ հայտարարությունները:

Բնական է, ինչքան շատ երկրներ ընդգրկվեն միությունում, անգամ եթե այդ երկրների տնտեսական կշիռը մեծ չէ, դա Ռուսաստանին ձեռնտու է. ինքնին ներկայանալի է դառնում կառույցը: Մենք ըստ էության այդ կառույցում գլխաքանակ ենք ավելացնելու, մենք ցուցանմուշ ենք լինելու և շատ բաներ կորցնելու ենք: Արդյոք եթե մենք ԵվրԱզԷս-ի անդամ ենք դառնալու, Ռուսաստանն, օրինակ, վճարելո՞ւ է մեր ինժեներին նույնպիսի աշխատավարձ, ինչքան Մոսկվայում են ստանում կամ նույն գնով է ապրանքը վաճառելու մեզ, ինչ որ Ռուսաստանում: Իհարկե, ոչ: Ըստ էության մենք կաշկանդումներ ենք ստանում` առանց ռեալ ձեռքբերումների: Սովետական միության ժամանակ մեր տնտեսության մասնաբաժինը ԽՍՀՄ տնտեսության մեջ 1 տոկոսից մի փոքր ավելի էր: Դա այն պարագայում, երբ Հայաստանի տնտեսությունն այն ժամանակ մի քանի անգամ ավելի արտադրանք էր տալիս, քան հիմա, այսօրվա համադրելի գներով 28 մլրդ դոլարանոց բյուջե ունեինք: Իսկ այսօր 10 անգամ փոքր բյուջե ունենք: Բայց անգամ այն պարագայում շատ փոքր կշիռ ունեինք: Հիմա վստահաբար կարող ենք ասել, էլի 1 տոկոսից ավելի մասնաբաժին չենք ունենալու ԵվրԱզԷս-ի մեջ: Հետևաբար մեր տնտեսական ներդրումն այդտեղ որևէ դեր չունի, ուղղակի դա քանակ է` ցույց տալու, որ նորանոր երկրներ են գալիս միություն:

Հայաստանի ղեկավարությունը կարծես արդեն հայտնել է իր կարծիքը ԵվրԱզԷս-ին անդամակցելու վերաբերյալ: Վարչապետ Տիգրան Սարգսյանն ասել է, որ, չունենալով ընդհանուր սահմաններ այդ միության անդամ երկրների հետ, Հայաստանը նպատակահարմար չի գտնում անդամակցել այդ կառույցին: Սակայն այս փուլում հարցը դարձյալ օրակարգում է: Օգոստոսի 8-ին Ռուսաստանում կայանալիք Հայաստանի և Ռուսաստանի նախագահների հանդիպման ժամանակ նույնպես քննարկվելու է այն: Ի՞նչ եք կարծում, ռուսական կողմից այս հարցի վերաբերյալ ճնշումներ այնուամենայիվ կան կամ կլինեն Հայաստանի վրա:

Միանգամայն հնարավոր են ճնշումներ: Հիմա մենք հայտվել ենք մի իրավիճակում, որ մեր իշխանությունները տարբեր պատճառներով շատ լուրջ կախվածության մեջ են Ռուսաստանից: Բնականաբար, եթե խնդիր դրվի` իշխանություն կամ ԵվրԱզԷս, ես կարծում եմ, որ իշխանությունները դրան կգնան: Իրենք չեն հրաժարվի իշխանությունից հանուն ԵվրԱզԷս-ին չմիանալու: Մենք շատ հաճախ հսկայական կորուստներ ենք ունեցել թե տնտեսական, թե քաղաքական առումով, պարզապես սրան կամ նրան շողոքորթելու պատճառով:

Իսկ Եվրամիության հետ խորը և համապարփակ ազատ առևտրի համաձայնագիրն մոտ ապագայում կարո՞ղ է տալ իր արդյունքները և ինչ հնարավորություններ ունի մեր երկիրը եվրոպական շուկան գրավելու համար:

Համաձայնագիրը մեզ համար գործիք է, հնարավորություն: Այսօր մենք ոչ մի բան էլ չունենք, 10 տարի առաջ էլ չունեինք: Խնդիրն այն է, թե մենք ինչ ձևի տնտեսություն ենք ստեղծում: Չինացուն հարցնում են` ե՞րբ է ծառ տնկելու ժամանակը: Նա ասում է` դա 20 տարի առաջ էր: Հիմա, եթե մենք ուզում ենք Եվրամիություն ինչ-որ ձևով ապրանք արտահանել, մենք այսօրվանից պիտի սկսենք բարեփոխումները տնտեսության և քաղաքականության մեջ, որ 20 տարի հետո այդ ապրանքն ունենանք: Բնական է, այսօր մենք ոչինչ չունենք: Բայց եթե մենք միացանք ԵվրԱզԷս-ին, մենք 20 տարի հետո էլ չենք ունենա, 50 տարի հետո էլ: Մենք այդ գետը արդեն մտել ենք, 70 տարի եղել ենք Սովետական Միության մեջ շատ ավելի լավ պայմաններով, քան ԵվրԱզԷս-ը, բայց միևնույն է, մենք ունենք ոչ մրցունակ տնտեսություն: Այդ տնտեսությոընը գործում էր, քանի գործում էր փակ շուկան: Մենք արտադրում էինք «Երազ» ավտոմեքենան, որը ոչ մեկին պետք չէր, բայց որը պարտադրված առնում էին: Հիմա Ռուսաստանի շուկան բաց է ասենք Չինաստանի, Վիետնամի, Գերմանիայի համար: Այսիինք` մենք ռուսական շուկայում պիտի մրցենք այդ երկրների հետ: Արդյոք Ռուսաստանը փակելո՞ւ է իր շուկան մեզ համար, որ մենք ապրանք ծախենք: Չի անելու: Եթե մենք կարողանանք ռուսական շուկայում մրցել այդ նույն երկրների հետ, դա կարող ենք առանց ԵվրԱզԷս-ի էլ անել: Մենք այդ կառույցին անդամագրվելով` փակում ենք նոր տիպի տնտեսություն զարգացնելու հնարավորությունը:

Իսկ, ըստ ձեզ, ի՞նչն է խանգարում այսօր Հայաստանում զարգացելու նոր տիպի տնտեսություն:

Ընդհանրապես մենք մի բանի կարիք ունենք` դա օրենքի գերակայությունն է` լինի դա քաղաքական, թե տնտեսական դաշտում: Երբ որ Հայաստանում գործի արդար օրենքը, կապիտալն էլ կգա, արտադրութույունն էլ կգա, մրցակցություն կլինի: Հայաստանում կապիտալիզմ չկա, կապիտալիզմի հիմքը մրցակցությունն է: Մեզ մոտ կա պետական մոնոպոլիստական, կիսաֆեոդալական տնտեսվարող: Դրեք Հայաստանին արդար, մրցունակ պայմանների մեջ, այդ դեպքում Հայաստանը կզարգանա: Օրենքի գերակայություն կապահովենք, Հայաստանը կզարգանա, դա չի լինի, կապ չունի Եվրամիության մեջ կլինենք, թե ԵվրԱզԷս-ի, մեր տնտեսությունը չի զարգանա: