Ապրում ենք առյուծների մեզի հոտի մեջ

Մեր զրուցակիցն է մշակութաբան Անի Ասատրյանը

Անի, հեռուստասերիալների որակի փոփոխության, դրանցում քրեածին տարրերի բացակայության, առհասարակ եթերի որակի փոփոխության շուրջ խոսակցությունները վերջին շրջանում նորից ակտուալ են դարձել: Սերժ Սարգսյանն էլ գործը գլուխ բերելու համար հանրային խորհդին է դիմել և այլն: Ինչո՞ւ հանկարծ սկսեցին բարձրացնել այս խնդիրը: Հասարակության վրա դրանց թողած ազդեցությունի՞ց իսկապես վախեցան:

Ոչ, իրենք հասարակության համար չեն վախենում, իրենք իրենց դիրքերի համար են վախենում: Ինձ համար տխրելու առիթ է ինքնին այն փաստը, որ սերիալների հարցը բարձրաձայնողների մեջ կային լուրջ գիտական կոչումներ ունեցող մարդիկ կամ մարդիկ, որ հավակնում են ունենալ լուրջ կոչումներ, տխրելու լուրջ առիթ է, երբ մարդիկ հարցը դիտարկում են նման պրիմիտիվ ձևով: Հիմա ինքս հարցին կանդրադառնամ ու ոչ թե նրա համար, որ սա կարևոր կամ առհասարակ հիշատակման արժանի հարց եմ համարում, այլ որ հնարավոր լինի հարցին այլևս չանդրադառնալ: Այն, ինչ հեռուստացույցով ցույց են տալիս, ինձ ևս դուրս չի գալիս, բայց դա իմ ճաշակի խնդիրն է, ես փոխում եմ ալիքը կամ առհասարակ չեմ նայում, ոչ թե ձայնս գլուխս եմ գցում, թե թող աշխարհն ինձ հարմարվի կամ որ ավելի ահավոր է, ճաշակս եմ ուրիշների վզին փաթաթում: Նման մոտեցումներից կարելի է ընդամենը ենթադրել, որ այդ մարդիկ չգիտեն ո՛չ պատմություն, ո՛չ արվեստի ու մշակույթի պատմություն, ո՛չ էլ մինիմալ տեղեկություն ունեն արդի աշխարհի դիսկուրսներից: Հենց դրա ապացույցն այն է, որ այսօր Հայաստանում գրեթե բոլոր հարցերը քննարկվում են տարվում են «էլիտար» ու մասսայական մշակույթների սահմաններում. այն է՝ կա մասսայական մշակույթ, որը շատ վատն է ու ցածր և կա «էլիտար» մշակույթ, որը շատ լավն է ու բարձր ու չգիտես ինչպես է ստացվում, բայց մեզ մոտ պարզվում է բոլորը հենց այդ «էլիտար» մշակույթի կրողներ են: Մենք Հայաստանում խոսելով նման տոնայինության մեջ՝ մեզ կտրում ենք արդի աշխարհից (իսկ մենք վստահ ապրում ենք հենց արդի աշխարհում) ու տեղափոխում առնվազն մեկ հարյուրամյակ հետ: Նման հարթության մեջ հարցադրումներ արվում էին նախորդ դարասկզբին:

Եթե նայենք պատմությանը, տեսնում ենք, որ դեռ 19-րդ դարի կեսերին գրագետ մարդկանց թիվը աշխարհում ընդամենը 5 տոկոս էր, իսկ ընդամենը 1 տոկոսն էր, որ կարող էր կարդալ պատմվածք կամ առավել ևս գիրք: Տրամաբանական է, որ հենց այդ մարդիկ էին մինչև 19-րդ դարի կեսը տեքստեր ստեղծողները: Բայց ամենահետաքրքիրն այն էր, որ այս մարդիկ կարծում էին, որ իրենց ստեղծածն անպայման հետաքրքիր է լինելու մարդկության մյուս 95 տոկոսի համար:

Ամեն ինչ պարզվեց, երբ Անգլիայում, եթե չեմ սխալվում, 1870թ օրենք ընդունվեց պարտադիր կրթության մասին: Գրաճանաչ դարձան ավելի մեծ թվով մարդիկ: Բայց կարևորն այն է, որ այս մարդկանց ամենևին չհետաքրքրեց այն, ինչ ստեղծել էր այդ հինգ տոկոսը առանց իրենց մասնակցության կամ կարծիքի: Հենց այս մարդիկ սկսեցին կարդալ, ոչ թե դարձան այն տեքստերի սպառողը, որոնք որ ենթադրվում էր, այլ այս մարդիկ իրենց համար պատվիրեցին լրիվ այլ կարգի մշակույթ՝ այլ պահանջների վրա հիմնված, այլ ցանկություններ բավարարող:

Եթե դրանից առաջ մշակույթն ուներ լուսավորական բնույթ, ապա հիմա ինդուստրիալ հասարակության պահանջով այն դարձավ ժամանացային: Հենց այս շրջանում էր, որ ստեղծվեց կինոն որպես այդպիսին, որը մարդուց չէր պահանջում ինտելեկտուալ բարդ կարողություններ այն ընկալելու համար, հետևաբար այն ստեղծվել էր լայն մասսաների ժամանցի համար (այն բարձրացավ արվեստի մակարդակի շատ ավելի ուշ):

Այսօր ամեն ինչ առավել քան հստակ է, որևէ տեղ սահմանված չէ, որ սերիալները, որոնք ի սկզբանե ստեղծված են ժամանացի համար, պիտի լուսավորական բնույթի լինեն, ինչ-որ արժեքներ քարոզեն, որոնք ինչ-որ մարդիկ համարում են ճիշտ: Եթե այս մարդիկ ուզում են լուսավորվել, կարող են գնալ համալսարաններ կամ եկեղեցիներ, եթե բարձր մատերիաների կարիք ունեն, կարող են ծանոթանալ փիլիսոփաների հետ, դերասանական վարպետության ականատես լինելու համար էլ թատրոններ քաղաքում դեռ մնացել են, խաղարկային ֆիլմեր ևս կարծեմ կան: Իմ կարծիքով, եթե այս մարդկանց պահանջը իրականացվի, ավելի վատ կլինի, քան հիմա է, հիմա սերիալը սերիալ է, վերջ, բայց այս մարդիկ ուզում են այն դարձնել քարոզչության միջոց ու ինձ համար էական չէ լավ բանի քարոզչություն, թե վատ: Սերիալը ո՛չ համալսարան է, ո՛չ ակադեմիա, ո՛չ էլ հավակնում է արվեստի գլուխգործոցի տիտղոս կրելու:

Առհասարակ ստեղծագործ ինտելեգենցիայի դրաման այսօր այն է, որ էլիտար մշակույթը այլևս դոմինանտ չէ, եթե մշակութաբանական ձևակերպում տամ, ապա էլիտար մշակույթն այսօր ոչ թե մասսայական մշակույթին հակադիր կողմ է, այլ գոյություն ունի մեկ մշակույթ, դա մասսայական մշակույթն է, մենք ապրում ենք հենց այդ մասսայական մշակույթների ժամանակաշրջանում, դրան զուգահեռ կան այլ ճաշակ, պահանջներ, որակներ, հարցադրումներ ունեցող մարդկանց խմբեր, որոնք ստեղծում են ալտերնատիվ արվեստ ու մշակույթ, հետևաբար մարդկանց այդ խմբերը դառնում են սուբմշակույթ (ենթամշակույթ), որոնք ունեն հիմնականից տարբեր պահանջներ ու սուբմշակույթ է այսօր նաև էլիտար կոչվող մշակույթը:

Հետևաբար ստացվում է, որ այդ «էլիտար» սուբմշակույթի ներկայացուցիչներն այսօր նախագահին պահանջում են իրենց արժեքները դարձնել դոմինանտ հիմնական մշակույթի՝ մասսայական մեջ: Ծիծաղելի է:

Վերջին հարցումները ցույց են տվել, որ հայկական հեռուստասերիալներ դիտում է ՀՀ բնակչության 80 տոկոսը: Ըստ Ձեզ՝ սա մտահոգիչ ցուցանիշ չէ՞: Կանայք էլ սերիալներում պարբերաբար ենթարկվում են բռնությունների, օրինակ, հարցոււմները ցույց են տվել, որ «Դժվար ապրուստ» հեռուստասերիալի տաս կանայք էլ բռնության են ենթարկվում, սա բռնությա՞ն մշակույթի արտացոլումն է էկրանին:

Նորից շատ կարևոր հարց: Բռնությունը ինքնին մարդու ֆունդամենտալ պահանջներից ու վարքային մոդելներից մեկն է, ես նորից ստիպված եմ անդրադառնալ պատմությանը: Կար ժամանակ, երբ մարդկային ցեղերը քարերով հարձակվում էին միմյանց վրա, թալանում, գերիներ էին վերցնում: Կար ժամանակ, երբ փարավոնների, կայսրերի, թագավորների ղեկավարությամբ հազարավոր մարդիկ տարիներ շարունակ սրերով սպանում էին միմյանց ու հողեր գրավում: Կար ժամանակ, երբ մարդիկ տանկերով ու հրացաններով էին մարդ սպանում կամ միմյանց դուելի հրավիրում: Միջնադարում հրկիզումներն ու կախաղանները հրապարակավ էին իրականացվում, ինչը նորից պատահական չէր: Հիմա այսօր հրապարակը էկրանն է: Ինչ է, սա նորությու՞ն է: Մարդուն բռնություն պետք է ցույց տրվի ոչ թե հրապարակից, մարտի դաշտից, այլ՝ էկրանից: Եթե այսօր մարդը չի կարող հարևանին դուելի կանչել կամ սրով կտրել մեկի գլուխը, նա այդ ամենը վիրտուալ դաշտում տեսնելու բնական կարիք ունի: Եթե դա արգելվի թող պատրաստվեն ատրճանակներ ճոճող մարդկանց ամեն քայլափոխի հանդիպելուն:

Այսօր պատահական չէ, որ բռնությունը դոմինանտ է բոլոր մանկական համակարգչային խաղերում, երեխաների համար նախատեսված ֆիլմերում, բայց սրանք ամենևին պատճառ չեն երեխաների մոտ բռնության ցանկության առաջացման համար, ի դեպ, երեխաների ու բռնության հետ կապված հարցերին իր վեպերից մեկում շատ դիպուկ անդրադարձել է Վիլիամ Գոլդինգը: Նման չփաստարկված պահանջները լուրջ չեն, որովհետև փաստորեն ելքը մեծ հաշվով, ըստ այդ մարդկանց, մնում է փակել արտաքին աշխարհի հետ բոլոր կոմունիկացիաները:

Անի, ստացվում է, որ պետք է հեռուստատեսության քաղաքականությունը թողնել ինքնահոսի՞: Թողնել անեն այն, ինչ ցանկանո՞ւմ են, ճիշտ այնպես, ինչպես հիմա՞ է: Իսկ այդ դեպքում, օրինակ, Հանրայինը, որը մեր հարկերի հաշվին է սնվում, ինչի՞ց է ենթադրում, որ ես հենց այդ սերիալներն եմ իրենցից սպասում կամ դրա համար եմ վճարում:

Հեռուստատեսության քաղաքականությունը պետք է թողնել հեռուստատեսությանը ու այն դիտողներին: Մեզ մոտ ստացվում է մոտ 80 տոկոս վարկանիշ ունեցող որևէ հաղորդում կամ սերիալ ունենք, հետևաբար սպառողների 80 տոկոսը դիտում է դա ու վճարում դրա համար, եթե նրանք դժգոեն, այդ պարագայում հեռուստատեսությունը պետք է մտածի քայլեր ձեռնարկելու մասին, քանի որ հեռուստատեսությունը նախևառաջ բիզնես է, իսկ մեզ մոտ բողոքողները ոչ թե այդ 80 տոկոսի միջից են, այլ այն մարդիկ, ովքեր 20 տոկոս չնայողների մեջ են մտնում, իրենք հայտարարում են, որ իրենք առհասարակ հեռուստացույց չեն դիտում, կամ դիտում են բացառապես «բարձր ֆիլմեր», միայն արտասահմանյան սերիալներ, հաղորդումներ ու ալիքներ: Ասելիքս այն է, որ այս պարագայում իրենք նմանվում են ճաշակ թելադրող ու քարոզող, բարձր հավակնություններ ունեցող մարդկանց խմբի: Հեռուստատեսության քաղաքականությունը միայն հեռուստատեսության ու նրա սպառողների որոշելու հարցն է, իսկ սպառողների ցանկության մասին կարծում եմ այսօր թվերը խոսում են:

Անի, վերջին տարիներին հատկապես մեծ էր դժգոհությունը առհասարակ եթերում ազատ խոսքի բացակայության հետ կապված: Արդյոք վերջին ընտրություններից առաջ և հետո փոփոխություն նկատեցի՞ք այս առումով:

Ինչ վերաբերում է դժգոհությանը ու առհասարակ խոսքի ազատությանը, ապա իրավիճակն այլ է, քան մեզ ներկայացվում է: Առհասարակ խոսքի ազատության խնդիր վերջին տարիներին Հայաստանում գրեթե գոյություն չունի, մենք ազատ ենք արտահայտվել ինչպես ցանկանում ենք, ու ինչպես մեզ թույլ են տալիս մեր համար ընդունելի էթիկական կանոնները կամ դրանց բացակայությունը: Հայաստանում կա խոսքի ազատություն ու դեռ մի բան էլ ավել՝ բացեք ցանկացած օնլայն ամսագիր, տպագիր թերթ կամ սոցիալական ցանցերի օգտատերերի քննարկումներից մինչև ստատուսներ ու դրանց մեկնաբանություններ:

Կարծում եմ՝ մեզ մոտ խնդիր կա ուղղակի ձևակերպել ու հասկանալ ինչ ենք մենք հասկանում խոսքի ազատություն ասելով, ինչից հետո ավելի հստակ կկարողանանք ասել այն կա, թե ոչ: Ընդհանուր առմամբ խոսքի ազատության խնդիր մեզ մոտ գոյություն ունի հեռուստատեսային մեդիայի դաշտում, բայց դա էլ բնական է, որովհետև այդ դաշտում մոնոպոլիա է: Իսկ եթե փորձենք համեմատել մի քանի տարի առաջ գոյություն ունեցող դրության հետ, ապա տարբերություն բնականաբար կա ու այստեղ մեծ է համացանցի դերի մեծացման փաստը: Եթե մի քանի տարի առաջ հեռուստատեսությունը բացարձակ մենաշնորհային կարգավիճակում էր, հիմա նրան ստեղծվել է ալտերնատիվ ինֆորմացիայի աղբյուր ու հեռուստատեսությունը ուզած-չուզած պետք է հաշվի նստի այս ալտերնատիվի հետ, սկսի արդիականանալ, հակառակ դեպքում կդառնա անմրցունակ: Եթե նախորդ ընտրություններին, օրինակ, ընդդիմադիր ուժերին տալիս էին քարոզչության համար ավելի քիչ ժամանակ, քան իշխանության ներկայացուցիչ կողմերին, ապա այս տարի դրությունը համեմատաբար այլ էր՝ համեմատաբար, իսկ հաջորդ ընտրություններին նման հարցերը կկարգավորվեն ու սահմանափակումները կտեղափոխվեն այլ՝ ավելի անտեսանելի հարթություն, նման այն բանի, ինչ կատարվեց ընտրությունների ժամանակ՝ ընտրատեղամասերում խախտումներ չկային, ամեն ինչ թափանցիկ էր, կային դիտորդներ, ձայնագրվում էի, իսկ ամբողջ սև գործը տեղափոխվել էր կուլիսներ:

Ինչ-որ առումով կուլիսներում գործն ավելի կբարդանա՞: Վերջին շրջանում նախաձեռնությունները սկսել են ձևակերպել ի՞նչ են ուզում, ինչ են պահանջում, սկսվել է ձևակերպումներ, պայքարի ճիշտ ուղղորդման փո՞ւլ ենք:

Եթե փորձեմ սիմվոլների մակարդակով հարցին պատասխանել, ապա այսօր հայաստանյան քաղաքական դաշտի ներկայացուցիչներից շատերն ուղղակի և անուղղակի կերպով՝ փորձելով հղում անել իրենց այս կամ այն բնական հատկանիշների վրա, հանդես են գալիս օրինակ առյուծի սիմվոլի տակ, ովքեր էլ որ ուղղակի կերպով այդ սիմվոլի տակ հանդես չեն գալիս, ամեն դեպքում ունեն հավակնություններ: Ի դեպ առյուծի սիմվոլը նորամուծություն չի մեր մշակույթի մեջ, դրա վառ ապացույցը Հայաստանի Հանրապետության զինանշանն է, որոշ հայկական արքայատոհմերի զինանշանները և այլն: Կենսաբանությունից մինիմալ գիտելիք ունեցող մարդը տեղյակ է, որ առյուծները իրենց բնակության սահմանները գծելու համար միզում են այդ տարածքի սահմանների երկարությամբ ու դրա հոտը մյուս կենդանիների համար ազդակ է դառնում, որ դա ապրելու առյուծների տարածքն է: Այսօր մենք բոլորս գոնե քաղաքացիական հարթության մեջ ապրում ենք այդ առյուծների մեզի հոտի մեջ, իսկ թե ուր է հասել մեր քաղաքացիական պայքարը ու ինչ լեզվով կզարգանա, պարզ կդառնա, երբ պատասխան տրվի հետևյալ հարցադրմանը, ինչն առայժմ ինձ համար բաց է. ինչի՞ համար ենք պայքարում. որպեսզի վերականգնենք միջնադարյան հրապարակային մարդկանց խարույկի մեջ այրելու ավանդույթը, հատ-հատ սպանենք առյուծներին, որոնք այսպես թե այնպես էլ վերացման շեմի՞ն են, թե՞ պայքարենք առհասարակ հանրային վայրերում միզելու սովորույթի դեմ: