Պետք է հանգիստ թողնեն հային, թուրքին, քրդին

Մեր զրուցակիցն է թուրքական Jiyan.org օնլայն լրատվական կայքի սյունակագիր Քեմալ Բոսկյուրթը, որն այս օրերին Հայաստանում է Երևանի մամուլի ակումբի, Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի, Հայաստանի գործարարների ու արդյունաբերողների միության և Մարդկային զարգացման միջազգային կենտրոնի կողմից իրականացվող Աջակցություն Հայաստան-Թուրքիա երկխոսությանը ծրագրի շրջանակներում:

Ո՞րն է հասարակության դերը հայ-թուրքական հարաբերություններում:

Եվ Հայաստանի և Թուրքիայի կառավարությունները խոսում են խնդրահարույց թեմաների շուրջ և կամ հասկանում են միմյանց, կամ ոչ: Այս իրավիճակում երկու հասարակություններն էլ գտվում են դիտորդի դերում: Ուստի երկու հանրությունների այս գործընթացներում մասնակցության ճանապարհ գտնելու անհրաժեշտություն կա: Այլապես մենք ամբողջովին դուրս ենք մնում խաղից և սուզված ենք ստրատեգիական փաստարկների գործընթացում: Միակ բանը, որ մենք ուզում ենք, դա միասին ապրելու հնարավորությունների կերտման մասին է: Պատերազմները և անհամաձայնությունները մշտապես հասարակության դեմ են: Այս տեսանկյունից սահմանների փակ լինելու լինելը լրջորեն ազդում է աղքատության վրա: Հայ հասարակության և մշակույթի բացակայությունը Թուրքիայում ոչ միայն ամայացնում է նրանց, այլև թուրքերին, քրդերին և Անատոլիայի մյուս ժողովուրդներին:

Այս առումով կարո՞ղ ենք ասել, որ Հայաստանը քաղաքացիական հասարակության կայացման առումով մի քանի քայլ առաջ է: Թռչկանի ջրվեժի հարցում, Մաշտոցի պուրակում քաղաքացիական հասարակությունը հաղթանակ տարավ, հիմա էլ Փակ շուկայի համար է պայքարում:

Թուրքիայում նմանատիպ ցույցեր լինում են և ավելի շատ են լինում: Օրինակ` հենց երկու օր առաջ նորից ցույց էր: Եվ այնքան շատ են նման ակցիաները, որ արդեն հոգնել ենք: Խնդիրն այն է, որ հիմնականում այդ ցույցերը հաղթանակով չեն ավարտվում:

Ըստ Ձեզ` հասարակությո՞ւնը պետք է դնի իր առջև քաղաքացիական հասարակության ձևավորման խնդիր, թե իշխանությունը:

Իհարկե, ժողովուրդը: Եվ եթե ժողովուրդը ներքևից չկարողանա “հրել” գործընթացն առաջ, կլինի այնպես, ինչպես Հայաստան-Թուրքիա սահմանի փակման ժամանակ է եղել. համապատասխան պահանջ չի եղել, սահմանը փակվել է:

Այնուամենայնիվ, Թուրքիայում իրական փոփոխությունների հասնելու համար իշխանափոխությո՞ւն պետք է տեղի ունենա, ժողովրդավարական գաղափարների կրողնե՞րը պետք է գան իշխանության և արդյոք այս ամենին կարելի է հասնել ընտրությունների միջոցով:

Ես մեկն եմ, ով հավատում է պառլամենտական ընտրություններով փոփոխությունների իրականացմանը, սակայն ներկայում հասարակությունն իր պահանջները չի կարողանում տեղ հասցնել, ինչ-որ մի կետի կարծես “լռվել” է: Մարդկանց հետ խոսում եմ, ասում են այլընտրանք չկա, փակուղային իրավիճակ է և չգիտեն ինչ անել:

Մայիսի վեցին մեզ մոտ էլ խորհրդարանական ընտրություններ էին, և իշխանության կուսակցությունները հաղթեցին` շռայլորեն ընտրակաշառք բաժանելով: Շատերն ընտրակաշառք վերցնելը պայմանավորում էին այլընտրանք չունենալով:

Մեզ մոտ էլ է ընտրակաշառք բաժանվում, օրինակ ածուխի տեսքով: Նման մեխանիզմների կիրառումը յուրաքանչյուր իշխանության հնարավորություն է տալիս վերարտադրության: Հայաստանում էլ նույն համակարգն է:

Դատապարտո՞ւմ եք ընտրակաշառքն այն դեպքում, երբ չկա այլընտրանք:

Ես չեմ հավատում, որ չկա այլընտրանք: Եթե անգամ չկա, ավելի ճիշտ տարբերակ եմ համարում բոյկոտը: Եթե չեմ մասնակցում՝ նման կերպ բոյկոտում եմ: Օրինակ, Թուրքիայում սահմանադրական բարեփոխումների հետ կապված հանրաքվեն ես բոյկոտեցի:

Որքանո՞վ է Թուրքիայում երիտասարդությունն ակտիվ, պահանջատեր:

Բարդ հարց է. կա քաղաքականացված երիտասարդության մի հատված, սակայն քիչ են, բացի այդ, նրանց կազմավորման, համախմբման համար լուրջ արգելքներ կան: Օրինակ, Թուրքիայում մոտ 700 ուսանող է ձերբակալված, և սա կարծես ուղերձ է դառնում մյուսների համար: Այսինքն, իրականում այնքան էլ ժողովրդավար Թուրքիայի մասին չեն վկայում այս փաստերը:

Ես այս առումով երեք թերություն եմ նկատում` AKP-ի /Արդարություն և զարգացում կուսակցություն/ և իսլամի հետ կապը, քեմալիզմի հետ կապը և քրդական հարցը: Դրա շուրջ է ամեն ինչ պտտվում: Սոցիալիստներն ընդդիմության մի մասն են կազմում, սակայն 1980 թվականի ռազմական հեղաշրջումից հետո այսօր շատ թույլ վիճակում են:

Այս օրերին եղել եք Կայսերիում, որտեղ թուրք պատմաբաններից մեկի հետ վիճել եք հայկական եկեղեցիների վրայից խաչի բացակայության, տեղում հայերի սակավության և այլնի շուրջ: Շա՞տ են արդյոք պատմությունն աղավաղող պատմական փաստերը:

Իհարկե կան պատմական փաստերը հերքողներ և հաստատողներ: Միշտ էլ կան մարդիկ, ովքեր պաշտոնական պատմագրությունը չեն ընդունում: Եթե ճիշտն ասեմ, պատմաբաններին այնքան էլ չեմ հետևում, ես առօրյա կյանքին եմ հետևում և իմ վերլուծությունները կատարում եմ` ելնելով առօրյա կյանքից: Օրինակ, Անատոլիայի որ հատվածով գնաք, ամբողջությամբ հայկական հուշարձաններ են, և դրա համար որևէ պատմաբանի դիմելու կամ ինչ-որ պատմական փաստ կարդալու կարիք չկա, ամեն ինչ բաց աչքով ես տեսնում, այս ամենը բավական է հետևությունններ անելու և վերլուծելու համար: Հետաքրքիր զուգադիպություն տեսա. Մալաթիայում կա հայկական համայնք և չկա եկեղեցի, մինչդեռ Կայսերիում, ուր ընդամենը մի քանի հայեր կան, կա եկեղեցին: Կրոնական միջոցառում անելու համար Մալաթիայից պետք է հայերը գնան Կայսերի: Ես թեև աթեիստ եմ, բայց այդ վիճակը տեսնելով, չեմ կարող չգրել:

1915 թվականի ցեղասպանությունը ինչի՞ հետևանք եք համարում:

Օսմանյան կայսրությունը փլուզման եզրին էր և պանթուրքիզմի գաղափարն էր փորձում իրականացնել: Արդյունքում հայերը կորցրին ամեն ինչ, սկսեցին բնաջնջել հայ մտավորականերին…

Քեմալ, ի՞նչ եք կարծում, հայ և թուրք ժողովուրդների մեջ առկա պատնեշը ինչպե՞ս պետք է հաղթահարվի, ինչպե՞ս եք պատկերացնում հարցի լուծումը:

Ըստ իս` պետք է երկու ժողովուրդներին հանգիստ թողնեն: Կախված օրակարգային հարցերից, քաղաքական գործիչների տվյալ պահի որդեգրած ուղղությունից, բարձրանում կամ իջնում է հայերին ուղղված քաղաքականությունը: Կա մեզ ղեկավարող էլիտան, և կան մեզ պես հասարակ մարդիկ, որոնք ստիպված ընդունում են նրանց որդեգրած քաղաքականությունը, և մենք անճար ենք որևէ բան անելու:

Մի օրինակ եմ ուզում բերել` Ալեքսանդր Մեծը գալիս է Դիոգենես Սինոպացու մոտ, հարցնում է նրան, թե ինչ է ուզում: Դիոգենեսն ասում է` ուղղակի արևից այն կողմ անցի: Այդպես էլ կառավարությունները պետք է արևից այն կողմ անցնեն և չխանգարեն երկու ժողովուրդներին լուծել իրենց հարցերը:

Ես հավատում եմ, որ եթե մարդկանց հանգիստ թողնեն, մանիպուլյացիաներ չանեն, ժողովուրդների միջև ոչ մի խնդիր չի առաջանա: Պետք է հանգիստ թողնեն հային, թուրքին, քրդին, և նրանք իրենց մեջ առկա խնդիրները կլուծեն, մարդիկ պետք է կարողանան իրար հետ շփվել, դիպչել իրար:

Այս օրերին Հայաստանում եք, ի՞նչ առանձնահատկություններ և նմանություններ տեսաք:

Ես Ստամբուլում եմ ապրում, Ստամբուլը շատ խառը, կոսմոպոլիտ քաղաք է, սակայն Երևանը շատ հանգիստ է, շատ ռելաքսոտ: Եթե մի կողմ դնենք լեզուները, իրար նման են արտաքինով, վարվեցողությամբ, շարժուձևերով: Բացի այդ, այստեղ ես ծայրահեղ ազգայնական դրսևորումներ չնկատեցի: