ԻՐԱՆԻ ԿՐՈՆԱԿԱՆ ՓՈՔՐԱՄԱՍՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Իրանը, լինելով թեոկրատական (աստվածապետական) պետություն, ընդունում է փոքրամասնությունների «կրոնական» որակումը` մերժելով էթնիկ տարբերակումները:
 
Ակնհայտ է, որ պաշտոնապես ընդունված չորս «կրոնական փոքրամասնություններն» ունեն իրենց էթնիկ բնորոշիչները: Նշենք, որ «ազգային փոքրամասնություն» եզրի հանդեպ վերապահ վերաբերմունքը գոնե նորագույն պատմության մեջ  գալիս է դեռ  Ռեզա Փեհլեվի շահի վարած համաիրանական քաղաքականությունից: Եվ այդ մոտեցումն ամենևին իսլամական վարչակարգի ծնունդ չէ: Համաիրանական (պանիրանիզմի) գիտակցության մեջ էթնիկ ինքնատարբերակումը պրոպագանդվել է որպես վնասակար դրսևորում: Մյուս կողմից` իսլամական հեղափոխության հաղթանակից հետո գաղափարաբանական դաշտում որդեգրվեց շիայականության վրա խարսխվող պանիրանիզմի գաղափարախոսությունը: Հարկ է նշել, որ  սլաքը, պարսիկներից զատ, նախ և առաջ ուղղված է  այլ իսլամադավան ազգություններին, ընդ որում `ոչ միայն իրանական (քրդեր, լոռեր, բելուջներ, բախթիարներ, արաբներ, թուրքմեններ, թուրքական ինքնագիտակցույթուն ունեցող այլ հանրույթներ): Փաստենք, որ վերոնշյալ մոտեցումը բխում է նաև Իրանի` որպես իսլամական հանրապետության, ընկալած պետական շահերից: Նրանք բոլորը պաշտոնապես համարվում են իրանցիներ և իսլամական ումմայի ներկայացուցիչներ:
 
Նախքան ոչ իսլամական փոքրամասնություններին դիտարկելը, հիշատակենք սուննի փոքրամասնության պարագան: Ինչպես մեզ տեղեկացրին ՀՀ-ում ԻԻՀ դեսպանության հասարակայնության հետ կապերի բաժնից, սուննի մահմեդականները հիմնականում կենտրոնացած են երկրի և' արևմտյան, և' արևելյան սահմանամերձ ծայրագավառներում, ընդ որում ծագումով ոչ պարսիկ բնակչություն ունեցող շրջաններում: Նրանց թիվը  մոտ 3 մլն 200 հազար է: Այն հարցին, թե արդյոք սուննիները ներկայացված են խորհրդարանում հատուկ պատգամավորական մանդատներով, պատասխանեցին, որ «սուննիներն ընտրվում և ընտրում են ընդհանուր հիմունքներով և ներկա են օրենսդիր մարմնում, սակայն հատուկ  պատգամավորական մանդատներ չունեն, ինչպես, ասենք, քրիստոնյաները և այլք, քանի որ մուսուլման են, ու նրանց սուրբ գիրքն էլ Ղուրանն է»: Խորհրդարանում սուննիներից բաղկացած պատգամավորական խմբի թիվը մոտ 10-ն  է:
 
Իրանի Իսլամական Հանրապետության սահմանադրության 19-րդ հոդվածում  նշվում է, որ «իրանցիներն, անկախ իրենց ազգային, ցեղային, պատկանելությունից, օրենքի առաջ հավասար են, և մաշկի գույնը, ծագումը կամ լեզուն և այդօրինակ այլ հատկանիշները չեն կարող արտոնություն համարվել»:
 
«Սույն հոդվածում պետությունը գործնական հողի վրա շատ խճողված ու բազմանշանակ, կողմնակալ մեկնաբանումների ու վերաբերմունքի դրսևորումներ է թույլ տալիս»,- մեր զրույցում ասաց Եվրոպայում քրդական տարագրության ներկայացուցիչը, որը գերադասեց անհայտ մնալ:
 
Այսուհանդերձ, Իրանի խորհրդարանի 290 պատգամավորական մանդատներից 5-ը, ըստ երկրի սահմանադրության, պաշտոնապես ճանաչված «կրոնական փոքրամասնություններին» են հատկացված: Դրանք են` 2 հայ (մեկը ներկայացնում է Թեհրանն ու հյուսիսային իրանահայությանը, մյուսը` հարավային իրանահայությանը), 1զրադաշտական, 1 հրեա, 1 ասորի («նեստորական» և «քաղդեացի»` կաթոլիկ համատեղությամբ): Ինչպես նկատելի է, նշյալ խմբերին տրվող «կրոնական փոքրամասնություն» անվանումը լիովին համատեղելի է նրանց` որպես «ազգային» բնորոշման հետ: Դուրս լինելով մահմեդական ումմայից (լայն իմաստով` հասարակությունից)` այս խումբը, փաստորեն, շարիաթի վրա հիմնված սահմանադրության համաձայն` դիտարկվում է  որպես «կրոնական փոքրամասնություն»: Մահմեդականություն դավանող մեծամասնությունը` ումման, բնորոշելի է որպես հիմնականում իրանական ծագմամբ ազգերի զուտ ֆորմալ մի դաշինք` պանիրանականության ատաղձով և շիայականության միավորիչ գործոնով:
 
Հայերը Իրանում
 
Դեռևս 1935թ-ին Ռեզա Փեհլեվի շահի կառավարությունը հրատարակեց «Իրանահայության ընտանեկան և ժառանգական օրենքների ժողովածուն», որը համայնքի ներքին իրավունքների ճանաչման, համակարգման և միաժամանակ վերահսկման փորձ էր: Սակայն 1936թ-ին շահի վարած համաիրանականության քաղաքականության համատարած պարսկացման պայմաններում փակվեցին հայկական դպրոցները: Դրանք վերաբացվեցին 1942-43թթ., արդեն գահաժառանգ Մոհամեդ-Ռեզա Փեհլեվիի օրոք: Սակայն կրթօջախներում գերիշխող և արտոնյալ կարգավիճակում մնաց պարսկերենը: Բացի հայոց լեզվի դասաժամերից, հայերենը թույլատրվում էր միայն հայոց պատմության, կրոնի ու երաժշտության դասավանդման ժամանակ:
 
1956թ-ին համաշխարհային երկու բևեռների միջև թափ հավաքող «սառը պատերազմի» պայմաններում շահ Մոհամեդ-Ռեզայի եռանդագին մասնակցությամբ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի Իրանի թեմը հանձնվեց Անթիլիասի Կիլիկիո աթոռին: Իրանի եկեղեցին բաղկացած է երեք թեմերից` Թեհրանի, հյուսիսային և հարավային:
 
Մինչև 1979թ. հայերի թիվը Իրանում մոտ 200 հազար էր, որի 75%-ը քաղաքային բնակչությունն էր: Նրանք մեծապես ներգրավված էին պետական համակարգում և տնտեսական  ու իրավաբանական ոլորտներում: Քիչ չէին խոշոր ձեռնարկատերերը: Հայերը ներգրավված էին նաև բանակային, սպայական ծառայության մեջ: Զգալի թիվ էին  կազմում նավթարդյունաբերության ոլորտի աշխատակիցները: 1978թ-ի վերջին հակաշահական զանգվածային հուզումների պայմաններում զգալի թվով հայեր արտագաղթեցին Լիբանան և ԱՄՆ: Իր հերթին, հայ համայնքի երիտասարդ ներկայացուցիչների մի հատված այդ ժամանակ իր առաքելությունը տեսավ «Թուդե» համայնավարական կուսակցության շարքերում ընդգրկվելու և պայքարելու մեջ` դառնալով շահական ՍԱՎԱՔ-ի և Խոմեյնու գլխավորած շարժման կրկնակի քննադատության ու բռնաճնշումների թիրախ:
 
Ակնհայտ է, որ այդ հուզումնալից տարիներին հակամետ կողմերից յուրաքանչյուրը ցանկանում էր հատկապես իր կողքին տեսնել կազմակերպված հայ համայնքը:
 
Հեղափոխությունից հետո, այդուհանդերձ, տիրող ընդհանուր անկայուն կացության և նկատվող անուղղակի խտրական վերաբերմունքի, արտագաղթի հետևանքով  հայության թիվը կրկնակի կրճատվեց: Բացասական դրսևորումներից հարկ է նշել հայոց դպրոցների նկատմամբ վարվող քաղաքականությունը, որի պատճառով 80-ականների սկզբին դրանք կրկին փակման ենթարկվեցին: Սա հայության վճռական ընդվզման պատճառ դարձավ: Եվ չնայած դպրոցները կազմակերպված բողոքի և գործադուլի շնորհիվ վերաբացվեցին, այդուհանդերձ, ինչպես և 40-ականներին դրանցում դասավանդման մեջ գերիշխող դիրքում  պարսկերենն է, մինչդեռ հայերենին վերապահված են լեզվի, հայոց և կրոնի պատմությունները:
 
Չնայած հայերը չեն կարող զբաղեցնել զինվորական բարձր պաշտոններ, այդուհանդերձ այդ հանգամանքը չխանգարեց, որ հեղափոխությունից հետո, ընդհուպ 1988թ., իրան-իրաքյան պատերազմի ժամանակ հայերին որպես շարքային զորակոչեն բանակ` տեղաբաշխելով առաջին ճակատային գծում: Առանց այն էլ նոսրացող իրանահայությունը տվեց զգալի թվով զոհեր: Այս մասին, սակայն, պաշտոնական վիճակագրություն չկա (ի դեպ, քիչ չէր նաև հայերի թիվը իրաքյան բանակում):
 
Իսլամական հեղափոխությունից հետո հայերին նշյալ ոլորտներից, հատկապես պետական նշանակության պաշտոնական դիրքերից դուրս մղելու միտում նկատվեց, որը հետզհետե խորացավ: Ներկայում, որոշ վկայությունների համաձայն, նույնիսկ թաղապետի պաշտոն զբաղեցնելու ակնհայտ հնարավորություն ունեցող և համայնքից դուրս էլ իր վարչարարական ունակություններով հեղինակություն վայելող հայը, չգրված օրենքով ստիպված է չներկայացնել իր թեկնածությունը: Ի դեպ, հարկ է նշել, որ ներկա կացությանը ենթակա են նաև մյուս կրոնական փոքրամասնությունների ներկայացուցիչները: 
 
Ներկայում հայ համայնքի գործերը տնօրինում է պետության կողմից այդ իրավունքը վայելող Թեմական խորհուրդը` բաղկացած համայնքի 12 ներկայացուցիչներից: Այն իրավասու է զբաղվել ընտանեկան և ժառանգության խնդիրներով, որոնք ի հայտ են գալիս համայնքի ներսում: Թեմական խորհրդի փաստացի նախագահն է հոգևոր իշխանությունը ներկայացնող Սեպուհ արք. Սարգսյանը: Եկեղեցին իրավասու է զբաղվել կնունքի, պսակադրության և հուղարկավորության գործերի վարմամբ: Թեմական խորհրդին  կից գործում է աշխարհականներից բաղկացած Հոգաբարձուական խորհուրդը:
 
Ներկայում ոչ պաշտոնական տեղեկությունների համաձայն` հայության թիվը հասնում է մոտ 50 հազարի, այսինքն` չորս անգամ պակաս, քան հեղափոխությունից առաջ: Նրանք  զբաղված են առևտրի և սպասարկման ոլորտներում: Համայնքն իր առջև ծառացած խնդիրները խորհրդարանում բարձրացնելու հնարավորություն ունի վերոնշյալ երկու պատգամավորի միջոցով:
 
Ինչպես նշեցինք, իրանահայ թեմն ունի երեք ճյուղ` Թեհրանի (կենտրոնական` Ս. Սարգիս), հյուսիսային (կենտրոնը` Թավրիզում) և հարավային (կենտրոնը` Սպահանում):
 
Իրանում գործող հայ ավանդական կուսակցություններից  ամենաընդգրկունը Հայ հեղափոխական դաշնակցությունն է («Ալիք» շաբաթաթերթով): Վերջինիս փաստացի վերահսկողության ներքո են գտնվում ոչ միայն աշխարհիկ` մարմնամարզական, մշակութային, այլև եկեղեցական կառույցներն ու Թեմական խորհուրդը: ՀՅԴ-ն տիրապետող դիրք ունի նաև կրթօջախների ուսուցչական անձնակազմի ընտրության հարցում: Ըստ ՀՅԴ տվյալների` կուսակցությունն ունի մոտ 5 հազար անդամ, սակայն կան տեսակետներ, որ իրականում անդամների թիվն ավելի փոքր է: Ընդհանրապես, Իրանի հայ համայնքի նկատմամբ այս  կուսակցության ձևավորված հարաբերությունները  ոչ դաշնակցական ներկայացուցիչների կարծիքով` բացատրվում են ինչպես շահական  վարչակարգի, այնպես էլ իսլամական կառավարման մարմինների հետ ձևավորած «ավելի քան սերտ» հարաբերություններով: Ըստ նրանցից մեկի տեսակետի` «Նման իրավիճակում, երբ համայնքն հիրավի տրոհված է «կուսակցական» գերիշխող փոքրամասնության և «անկուսակցական» մեծամասնության, խաթարվում է համայնքի բարոյահոգեբանական ընդհանուր նկարագիրը, այն դարձնում նեղ կուսակցական շահերով առաջնորդվող, զերծ միասնականության տեսլականից»:
 
Իրանում գործում է նաև Հայ ժողովրդային միությունը, որը  հրատարակում է «Արաքս» շաբաթաթերթը: ՀԺՄ-ի շուրջ են հիմնականում համախմբված ՀՅԴ մենատիրությունից դժգոհ սփյուռքյան ներկայացուցիչները (ըստ որում `ոչ միայն Իրանում, այլև սփյուռքյան այլ գաղթօջախներում): Թեհրանի և Սպահանի համալսարաններում գործում են հայագիտության ամբիոններ:
 
Խոսելով համայնքի մասին` հնարավոր չէ շրջանցել տարադավան հայերի գոյության փաստը: Հայաստանյայց Առաքելական Ս. Եկեղեցուն կից այստեղ գործում է նաև Հայ կաթողիկե համայնքը: Կաթոլիկ միսիոներները XIV դարի սկզբից իրենց գործունեությունն են ծավալում Պարսկահայք նահանգում: Այդ դարասկզբին ֆրանցիսկյան, ապա և դոմինիկյան միաբանները բավական ակտիվ քարոզչություն են ծավալում հատկապես Ուրմիա լճի ավազանում: Դեռևս 1318թ. դոմինիկյան միաբան Բարդուղիմեոս Բոլոնիացու գործունեության շնորհիվ հաջողվում է Արտազի թեմն իր Սբ Թադեի վանքով ամբողջովին կաթոլիկացնել:
 
Ակտիվ միսիոներական գործունեության շնորհիվ կաթոլիկություն է ընդունում Մարաղան` իր շրջակա գյուղերով: Արդեն XVIII դարում Սեֆյան, ապա և Ղաջարական տիրակալների ժամանակ Հռոմի հետ հարաբերությունները (որի գործունեության ոլորտը, հասկանալի է, ընդգրկում էր բացառապես քրիստոնեադավան համայնքները) կանոնակարգված բնույթ են ստանում: Հատկապես Աբաս Ա-ի ժամանակ օրենսդրական բյուրեղացման միտվող հարաբերությունները ուսումնասիրողները մեկնաբանում են ընդհանուր աշխարհաքաղաքական թշնամու` Օսմանյան կայսրության ծավալապաշտական գործունեության հանգամանքով:
 
Կաթոլիկ համայնքներ կան Սպահանում, Շիրազում: Հայ կաթոլիկներին արտոնում  են  հիմնել դպրոցներ, միաբանություններ, տպարաններ և տպագիր հանդեսներ:
 
Ներկայում, ընդհանուր առմամբ, հայ համայնքի զանգվածային արտագաղթի պայմաններում բազմապատիկ նվազել է նաև հայ կաթոլիկ համայնքի անդամների քանակը: Վատիկանի պաշտոնական տարեկան վիճակագրական հրապարակումներում նկատվում է հետևյալ պատկերը.  1990-2000թթ` 2200 մարդ, 2005-08թթ` 10 հազար մարդ: Սակայն այդ թիվը  ևս ուռճացված է թվում, չնայած այն կարելի  է մեկնաբանել որպես Իրաքի վերջին պատերազմի հետևանք: Այդուհանդերձ, դժվար է հավատալ, որ Իրաքի հայ կաթոլիկ համայնքը, որի  անդամների թիվը, ի դեպ, Վատիկանի նույն վիճակագրության համաձայն,  միշտ էլ համարվել է 2000 , արտագաղթել է հիմնականում Իրանի ուղղությամբ:
 
Այժմ  Իրանի հայ կաթողիկե համայնքը ներկայացված  է Սպահանի եպիսկոպոսությամբ, որի  ղեկավարությունը համատեղության կարգով իրականացնում է Հայ կաթողիկե եկեղեցու Արևելաեվրոպական թեմի (ընդգրկում է ԱՊՀ տարածքը` նստավայրը Գյումրի) առաջնորդ Նշան արք. Կարաքեհեյանը (նա համատեղում է նաև Աթենքի օրդինարիատի ղեկավարությունը):
 
Ինչպես զրույցում նշեց սրբազանը, համայնքի առջև ներկայում մի շարք հիմնախնդիրներ են ծառացած, որոնց հիմնական պատճառը  արտագաղթն է: Առաջնորդը նույնպես վիճարկելի համարեց հայ կաթոլիկների`10 հազարի հասնող  թիվը` այն մոտավոր հաշվարկներով համարելով 3 հազար , քանի որ ստույգ թիվն ինքն էլ չգիտեր: Փաստորեն, համայնքի արտագաղթի պատճառով փակվել են մի շարք հաստատություններ, դպրոցներ, մայրապետաց միաբանությունը, և այսօր գործում է միայն մեկ դպրոց` Թեհրանում: Գործում են Սբ  Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին Թեհրանում, Սբ  Վարդարանը (Աստվածամոր)` Սպահանում և Կասպից ծովի եզերքին` Սբ Անտոն եկեղեցին:
 
Հայ կաթողիկե համայնքի և պետության միջև հարաբերությունները կանոնավորվում են Թեմական խորհրդի միջնորդությամբ, իսկ եկեղեցական հարցերը (պսակադրություն, կնունք, հուղարկավորություն, ժառանգություն)` պետության հետ երկկողմ մշակված առանձին կանոնակարգով: Հայ կաթողիկե եկեղեցուց զատ, կաթոլիկությունը Իրանում ներկայանում է նաև ասորական քաղդեական եկեղեցու ձևով: Մինչև վերջին տարիները առանձին գործել է նաև լատին եկեղեցին, սակայն պետության հետ չկանոնակարգված հարաբերությունների պայմաններում դուրս է մղվում և այժմ միայն սպասարկում է դիվանագիտական ներկայացուցիչների անդամներին:
 
19-րդ դարավերջին Իրանում իրենց գործունեությունը ծավալեցին նաև բողոքական եկեղեցու միսիոներները: Մեր օրերում, սակայն, բողոքականության և պետության հարաբերությունները առանձին գնահատման են արժանի:
Ըստ արևմտյան աղբյուրների` նոր բողոքական հարանվանություններին Իրանում հաջողվել է հիմնել երկու այսպես կոչված Պարսկախոս Ավետարանական Եկեղեցի` յուրաքանչյուրը մոտ 3-հազարական թվակազմով: Վերջիններս գործում են Թեհրանում: Նման առանձին խմբեր կան նաև Սպահանում: Կառուցվածքային առումով այս կառույցները գործում են «տնային խմբակների» սկզբունքով: Պարսկախոս անվանումը միտում ունի հուշելու, որ կառույցն ընդգրկում է ոչ միայն պարսիկների (մահմեդականների), այլև հրեաների, ասորիների և այլն: Չնայած վերջին փաստին, բուն մահմեդական զանգվածների շրջանում քարոզչությունը անվտանգ չէ` ելնելով թե՛ շարիաթից, որ Իրանի պետական օրենքների հիմքն է, թե՛ իսլամական հասարակության հոգեմտածելակերպից: Մահմեդականների շրջանում միսիոներության վտանգավորությունը փաստում են նաև հետևյալ հանգամանքները. նախ` հայտնի է, որ իրենց գործունեության ընթացքում բողոքական եկեղեցիների  քարոզիչները վերջին տարիներին ունեցել են նահատակներ: Վկայությունների համաձայն` միսիոներների նկատմամբ ֆիզիկական բռնությունների, սպառնալիքների  և նրանց սպանությունների հետևում կանգնած են պետական հատուկ ծառայությունները:Նշենք, որ իրանցի պետական պաշտոնյաները մեկ անգամ չէ, որ ակնարկել են , թե մահմեդականների շրջանում գաղտնի քարոզչություն ծավալող կառույցների, տվյալ դեպքում բողոքական եկեղեցիների հետևում տեսնում են ԱՄՆ-ի և Իսրայելի հատուկ ծառայություններին: Բացի այն, որ կրոնափոխ մահմեդականը ենթակա է մահապատժի, մահապատժի է ենթակա ննաև նրան 'դարձի բերող' քարոզիչը: Հայտնի է, որ քրիստոնեությանն են  հարում մահմեդական ումմայում մարգինալ դիրք ունեցող անհատները, որոնք միևնույն ժամանակ երկրում տիրող կայունության հանդեպ առավել արմատապես տրամադրվածներն են: Վերջիններս վերոնշյալ  հատուկ մարմինների առանձնակի ուշադրության կենտրոնում են:
 
Իրանում պարսկախոս բողոքականների թիվը դժվար գերազանցի տասը հազարը: Այս թիվն էլ գերազանցապես կազմված է մեգապոլիսների բնակիչներից: Եվ դա բնական է, քանի որ այն անընդունելի է ընկալվում հատկապես պահպանողականությամբ հատկանշվող իրանական գյուղում:
 
Բողոքական միսիոներական գործունեությանը որոշակի  ինտրիգ է հաղորդում այն, որ որքան շփվող են այս հարցում եկեղեցիների ստորին և միջին օղակների ներկայացուցիչները (հասկանալի է ինքնությունը չհրապարակելու պայմանով), օրինակ` «տնային խմբակների» ավագները, այնքան մերժողական են տրամադրված հարցազրույցի ղեկավար շրջանակները:
 
Ինչպես մեզ հուշեցին Թեհրանից, թե՛ Թեմական խորհուրդը և թե՛ Հոգաբարձուական մարմինը դժվար թե կարողանան ինչ-որ կերպ օգնել «սխալ» վայրում քարոզող ավետարանական քարոզիչներին  վերջիններիս նկատմամբ բռնությունների ժամանակ, մանավանդ որ մինչև հիմա էլ դա չի հաջողվել անել:
 
Բացի  այդ, Իրանում գործող Բողոքականության  հարանվանություններից իր ներկայությունը փաստեց Հայաստանում գործող Յոթերորդ օրվա շաբաթապահ գալստական եկեղեցին (ադվենտիստական): Համաձայն  Երևանի համայնքներից մեկի պատասխանատուի տվյալների, չնայած ժամանակին Թեհրանում եղել է հարյուրի հասնող, բացառապես պարսկահայերից կազմված համայնք, ներկայում արտագաղթի պատճառով այդ թիվը հասել է  մոտ 30-ի:
 
«Եհովայի վկաներ» կազմակերպության պատասխանատուներն ասացին, որ
Իրանում կառույցի անդամների թիվը հստակ կարող  է իմանալ միայն Հայաստանի իրենց ամենաավագ երեցը: Իսկ վերջինս այդ մասին չի ասի նույնիսկ իրենց: Սակայն իրենց պատկերացումներով  Եհովայի վկաների  թիվը այդ երկրում չպետք է գերազանցի 150-ը: Մայրաքաղաքում կենտրոնացած հավատացյալները բացառապես հայեր են,  պետությունն էլ նրանց նույնիսկ շինություն-հավաքատեղի գտնելու հարցում օժանդակել է:
 
Կարծում ենք` մահմեդականությունից նորադարձ քրիստոնյաների առկայությունը վերոնշյալ  վեց հազարի  տեսքով ունի նաև հետևյալ սկզբնապատճառը. կրոնափոխությունը շատ իրանցիների համար երկրից արտագաղթելու հավելյալ դյուրացնող միջոց է և առավել ներկայանալի, հասկանալի և ըմբռնելի  արևմտյան էմիգրացիոն կառույցների  և ընդհանրապես արևմտյան հասարակության աչքին: Մեր այս կարծիքին համամիտ են  Երևանում ուսանող պարսիկ մի քանի երիտասարդներ ևս, որոնք թեպետ կրոնափոխ չեն եղել և ընդհանուր առմամբ բացասաբար են վերաբերվում այդ երևույթին, բայցև ունեն նման ծանոթներ իրենց շրջապատում:
Ահա այսպիսին է ընդհանուր առմամբ «կրոնական փոքրամասնություններից» հայ համայնքի ընդհանուր պատկերը:
 
Մյուս կրոնական կազմակերպությունները
 
Հայ համայնքից բացի, երկրորդ խոշոր քրիստոնեական էթնիկ միավորը ասորիներն են, որոնք ներկայանում են երկու խմբով` նեստորական և քաղդեական (կաթոլիկ): Իսլամական խորհրդարանում համայնքները ներկայացնում է մեկ պատգամավոր:
 
Ասորիները հոծ զանգվածներով բնակվում են երկրի արևմուտքում` Արևմտյան Ատրպատականում, կենտրոնական հատվածում և Խուզիստանում: Ինչպես մեզ հետ զրույցում հայտնեց Հայաստանի ասորիների «Աթուրա» միության նախագահ Արսեն Միխայլովը, որպես «կրոնական փոքրամասնություն»` ասորիները մոտ 25 հազար  են: Այս թվի կեսը բաժին է ընկնում Ուրմիա քաղաքին` իր հարակից գյուղական շրջաններով, մնացած կեսը` կենտրոնական շրջաններին` Թեհրան, Սպահան և Ահֆազ: Վերջինս հատկապես  իրաքյան պատերազմի հետևանքով իրաքցի քաղդեացիների  հոծ բնակչության կենտրոնատեղի դարձավ: Նեստորականների ստվար բնակության վայրը Արևմտյան Ատրպատականն է:
 
Քաղդեացիների և նեստորականների միջև հարաբերությունները հարթ չեն, որոնք երբեմն վերաճում են արյունահեղ բախումների: Սակայն Իրանում պետական յուրօրինակ վարչարարության պայմաններում այս երկու խմբերը հարկադրված են ձեռք ձեռքի տված ներկայանալ մեկ միասնական համայնքի շրջանակում: Այս հանգամանքը, ինչ խոսք, ասորական ազգային միասնությանն ուղղված անուղղակի խթան է դիտվում: Ասորական համայնքի առջև նույնպես ծառացած է արտագաղթի խնդիրը: Դեռ շահական վարչակարգի տարիներին մեծ թափ էր հավաքել արտագաղթը դեպի Ավստրալիա: Ինչպես նշեց պրն Միխայլովը, Իրանի պետության աջակցությամբ ամեն տարի այդ երկրում անց- կացվում են համաասորական մարզական «Թամուզ» կոչվող հավաքները, որոնց հրավիրվում են նաև Հայաստանի ասորի մարզիկները:
 
Ներկայում Իրանի խորհրդարանի ասորի պատգամավոր Յոնաթան Բիթ-Գոլյան ընտրվել է համաշխարհային ասորական համագումարի  գլխավոր քարտուղար: Պետությունը ասորական սփյուռքի հետ համատեղ աջակցում է նրանց սրբատեղիների վերականգնմանը:
 
«Կրոնական փոքրամասնությունների» շարքում յուրահատուկ տեղ է զբաղեցնում հրեական համայնքը: Ինչպես հայերը, հրեաները ևս Իրանում բնակվելու հազարամյակների պատմություն ունեն: Դեռևս Աքեմենյանների ժամանակաշրջանից հիշատակելի է բիբլիական Էսֆիր թագուհին: Սասանյան տիրակալ Շահփուր (Շապուհ) Բ-ի կողմից Հայաստանից և Մերձավոր Արևելքի այլ տիրույթներից հայերի հետ մեկտեղ բռնագաղթի ենթարկվեցին նաև հրեաները (քրիստոնյա և հուդայական): Աբաս Ա-ը 1604-ին նոր բռնագաղթի ենթարկեց հրեաներին: Միշտ էլ նման արարքը մեկնաբանվում էր առևտրի և արհեստների զարգացման միտումով: Բոլոր աղբյուրները միակարծիք են, որ մինչև  իսլամական հեղափոխությունը հրեաների թիվը երկրում 80 հազարի էր հասնում: 1979թ-ից հետո իսլամական իշխանությունը իրեն հռչակեց սիոնիզմի դեմ պայքարի համաշխարհային առաջամարտիկ, իսկ Իսրայել պետությունն էլ դադարեց ճանաչվել որպես այդպիսին: Դրա փոխարեն ընկալվեց և ընդունվեց որպես «ֆաշիստական ավազակապետություն»: Այս հանգամանքը չէր կարող իր ազդեցությունը չունենալ պետություն-համայնք հարաբերությունների վրա: Իշխանությունները հրեական համայնքի պատասխանատուներին հասկացրին, որ իրենց իրավունք են վերապահում համայնքին դիտարկել որպես միջազգային դրամատիրության և հատկապես ԿՀՎ-ի և ՄՈՍՍԱԴ-ի հինգերորդ շարասյուն: Այդուհանդերձ, իսլամական հանրապետությունը հրեական համայնքի նկատմամբ սկզբից ևեթ սկսեց վարել և այժմ էլ վարում է բավական հանդուրժող, հավասարակշիռ մոտեցում` վերջինս բխեցնելով իսլամի գաղափարաբանությունից և ոչ թե քաղաքականությունից: Ըստ այդմ` հրեաները դիտարկելի են, ինչպես և քրիստոնյաները, որպես ահլ-ալ-քիթաբ (արաբ.` գրոց ժողովուրդ), միաստվածության և դրանով պայմանավորված` ընդհանուր մարգարեների պայմաններում: Իսկ Իսրայելը Թեհրանի համար  հրեա ազգի և վերջինիս իղձերի հետ կապ չունեցող ծայրահեղ ազգայնամոլական ֆաշիստական մի կազմավորում է, որն ընդամենը գործուն միջոց է միջազգային դրամատիրության և կայսերապաշտության ձեռքում: Ակնհայտ է, որ հրեական համայնքը նման պաշտոնական գաղափարախոսության դաշտում չի կարող այլընտրանքային տեսակետ ունենալ: Ավելին, ժամանակ առ ժամանակ պաղեստինյան ինքնավարության տարածքներում իսրայելյան բանակի պատժիչ գործողություններից հետո վերջինիս դեմ բողոքի ճառերով հանդես են գալիս նաև Իրանի հրեական համայնքի պատասխանատու ներկայացուցիչները, այդ թվում`  խորհրդարանի հրեա պատգամավորը: Պարզ է, որ Իրանից դուրս  այս երկրի հրեական համայնքը ընկալվում է որպես «պատանդ»  հանրույթ:
 
Հայաստանում գործող սինագոգի ռաբբի Մեիր Գերշ Բուրշտեյնը մեզ հետ կայացած զրույցում նշեց, որ Իրանի հրեաների վերաբերյալ տեղեկատվությունը շատ սուղ է, և եղածն էլ հավատ չի ներշնչում: Խոչընդոտներ չհարուցելով համայնքի արտագաղթին` պետությունը, ըստ Բուրշտեյնի, խիստ հսկողության տակ է պահում գաղութի պատասխանատուների շփումները արտաքին աշխարհի հետ: Իրանցի իր պաշտոնակիցների հետ խիստ սակավաթիվ հանդիպումների ժամանակ  վերջիններիս բարվոք և ապահով վիճակի մասին խոստովանությունները, ըստ նույն աղբյուրի, դժվար է ճշմարտացի համարել: Մյուս կողմից, ըստ Բուրշտեյնի, ինչպես կարելի է խղճի և կրոնական ազատությունների մասին խոսել, երբ սինագոգներում աղոթքի ժամանակ չի հիշատակվում Իսրայել պետությունը և նրա ապահովության համար Աստծուց բարերարություն չեն խնդրում: Եվ ինչ արժեք ունեն  համայնքի ազատ լինելու մասին պետության հավաստիացումները, եթե Թեհրանը բարոյանյութական և ֆինանսական աջակցություն է ցուցաբերում Իսրայելի ոչնչացումը իրենց գերնպատակ հռչակած կազմակերպություններին:
 
Իրանի հրեական փոքրամասնության` պետության կողմից խիստ վերահսկման  և որպես հետևանք ինքնամփոփ բնույթի մասին  իր կարծիքն հայտնեց նաև Հայաստանի հրեաների  պատասխանատու ներկայացուցիչ  Ռիմա Վարժապետյանը: Արժե  հիշել, որ գոնե Մոհամադ Խաթամին իր նախագահության տարիներին «կրոնական փոքրամասնությունների» հետ աշխատանքների շրջանականերում  հանդիպումներ է ունեցել նաև երկրի հրեաների հոգևոր պատասխանատուների հետ և փորձել է աջակցել խնդիրների հաղթահարման հարցում:
 
Ներկայում հրեական համայնքը կենտրոնացած է  հիմնականում Թեհրանում և Շիրազում: Հարավ-արևմուտքում` Դիզֆուլ քաղաքից 20 կմ հարավ-արևելք, պատմական Շոշ քաղաքի ավերակների մոտ է գտնվում հրեության մեծագույն սրբություններից մեկը` Դանիել մարգարեի դամբարանը, որը պետության հոգածության առարկան է: Գործում են դպրոցներ և սինագոգներ:
 
Փաստորեն, հրեաների հանդեպ ավանդաբար բարյացակամ և հանդուրժողական վերաբերմունք դրսևորող Իրանում (թե՛ նախիսլամական և թե՛ իսլամական շրջանում) 1979թ-ի հեղափոխությունից հետո էլ սիոնիզմի և հրեա ժողովրդի ու նրա դավանած կրոնի միջև հստակ տարբերակումների արդյունքում  հրեա համայնքը  ճանաչվեց   չորս պաշտոնապես ընդունված «կրոնական փոքրամասնություններից» մեկը:
 
Հաջորդ կրոնական փոքրամասնությունը զրադաշտական համայնքն է: Համաձայն Հայաստանում իրանական դեսպանատան մշակույթի կենտրոնի  տրամադրած տեղեկատվության` Իրանում զրադաշտականների թիվը հասնում է մինչև 100 հազարի: Նրանք հիմնականում կենտրոնացած են Յազդ, Քերման, Ֆարս և Իսֆահան օստաններում: Ներկայումս պաշտոնապես զրադաշտականությունը ևս կոչվում է «սուրբ գիրք ունեցող կրոն»` ի դեմս «Ավեստայի»: Այստեղ կցանկանայինք նշել, որ Իրանում որևիցե կրոնական ուղղության պաշտոնական ճանաչումը պայմանավորված է երկու հանգամանքով. միաստվածության դոգմայի առկայությամբ և «Սուրբ գիրք» ունենալով:  Տվյալ դեպքում հարցի յուրահատկությունն  այն  է, որ եթե հուդայականությունը, քրիստոնեությունն ու իսլամը ունեն ընդհանուր մարգարեներ, ապա այլ է զրադաշտականության պարագան: Մյուս կողմից` այստեղ  բազմաստվածության հետ առկա են ակնհայտ աղերսները: Զրադաշտի  կրոնական համակարգը երկրում դիտարկվում է որպես միաստվածային (մոնոթեիկ) կրոն: Սակայն դարեր ի վեր մահմեդական շրջապատի կողմից զրադաշտական ինքնամփոփ համայնքները ընկալվել են որպես «ալ-քաֆիր» (անհավատներ, հեթանոսներ): Վերջին բառից էլ ծագում է նրանց համար գործածված «գաբր» անվանումը: Նրանց բնակավայրերից, սրբատեղիներից և գերեզմաններից ձգտել են հեռու մնալ, հավատալով, որ դրանք «շեյթանների հավաքատեղիներ» են: Ակնհայտ էր նախկին կայսերական տիտղոսակիր դավանանքի հետևողական դեմոնիզացումը:
   
Զրադաշտական պատկերացումների արծարծում, վերարժևորում  և վերածնունդ է նկատվում դարասկզբին ու կապվում է հիմնականում Ռեզա Փեհլեվի շահի  գործունեության հետ: Նախաիսլամական անցյալի փառաբանումն իր տեղը գտավ պարսկական ազգայնական գաղափարախոսության, որով և ընդհանրապես համաիրանականության համատեքստում: Դրան նպաստեց նաև 30-ական թթ-ին Գերմանիայում տիրող համաարիականության պատկերացումների ազդեցությունը: Արդեն Մոհամեդ-Ռեզա Փեհլեվիի օրոք իրանցիների արիական ինքնագիտակցության շահարկումը աստիճանաբար սկսեց հարուցել նաև շիա հոգևորականության վրդովմունքը: Մյուս կողմից` Նորին գերազանցության մակարդակով «փառահեղ» զրադաշտական անցյալի գովերգումը մեծապես ազդեց զրադաշտական համայնքի ինքնագնահատականի վրա:
 
1979թ-ին  իշխանության եկած շիա հոգևորականության  համար պարզ էր, որ այս համայնքի նկատմամբ դարերով դրսևորված քամահրական  վերաբերմունքը պետք է վերագնահատման ենթարկվի: Դասելով զրադաշտականությունը «սուրբ գիրք ունեցող կրոնների» թվին` իսլամական կառավարողները դրանով իսկ հաստատեցին, որ Իրանի պատմությունը դիտարկում են անընդհատ (ոչ դիսկրետ) գործընթաց պետականության ունիվերսալ ընկալման տիրույթում:
 
Նկատելի է, որ խնդրո առարկա փոքրամասնությունների նկատմամբ կիրառվող «կրոնական եզրը» այս դեպքում լիովին ընդունելի և համընկնող է զրադաշտականների համայնքի պարագայում: Ի դեպ, վերջինս հեղափոխությունից հետո միշտ էլ եղել է ընդդիմադիր հայացքների յուրօրինակ մի գեներատոր: Այս համայնքի ներկայացուցիչ (կամ էլ որ անկարևոր չէ` իրենց զրադաշտական  համարող) շատ ինտելեկտուալներ համացանցում «սև PR» արշավ են վարում ներկա իշխանությունների դեմ: Էլ ավելի ակտիվ գործունեություն են ծավալում, հասկանալի է, համայնքի` արտասահմանում բնակվող ներկայացուցիչները: Իրենք` իշխանությունները, առանձնակի ուշադրության կենտրոնում պահելով բոլոր չորս «կրոնական փոքրամասնություններին», առավել ուշադիր են իրենց «արիական անցյալը» փառաբանող զրադաշտականների և հրեաների հանդեպ` երկու խմբերից ելնող հավանական վտանգների հնարավորությունը դիտարկելով որպես մեկ գրգռիչի հետևանք (ասել է թե` ԱՄՆ-Իսրայել «սատանայական երկմիասնություն»):
 
Վերջին  հաշվով զրադաշտականության ներկայացուցիչները, ի տարբերություն այլ «կրոնական փոքրամասնությունների», փաստորեն, բնիկ են և իրենց այդպես էլ ընկալում են, որն  արտահայտվում է երկրին և այնտեղ տիրող իրադրությանը տիրոջ հոգեբանությամբ մոտենալով: Դժվար է, սակայն, հավատալ, որ նոր համաիրանական (խորքում` արիականության) գաղափարախոսությունը, որ արծարծվում է զրադաշտական ինտելեկտուալների կամ նրանց հարողների կողմից պետության ներսում առկա էթնոցենտրիկ, անջատողական նկրտումների պայմաններում  կարողանա վերջիններիս կանխարգելման ու սրբագրման գաղափարական հիմք և մեխանիզմ դառնալ:
 
Անդրադառնալով «կրոնական փոքրամասնություններին»` հարկ է նաև հայացք նետել մինչ 1979թ. Իրանում գոյություն ունեցող բահայականությանը: Վերջինս  սկիզբ  է առնում XIX դարի կեսերին բռնկված «բաբիների» ապստամբության ժամանակներից: Բաբիականության հիմնադիր Սեյյեդ Ալի Մուհամադը, որն իրեն հռչակեց Բաբ (արաբերեն` դուռ, ասել է թե` ճշմարտության դուռ), հայտարարեց աշխարհի երեսից անարդարության վերացման և նոր, արդարացի, բաբիների սրբազան թագավորության հաստատման մասին, որտեղ բոլոր մարդիկ կլինեն հավասար: Սեյյեդ Ալի Մուհամադը բացառեց հասարակության` Ղուրանով և շարիաթով առաջնորդվելու անհրաժեշտությունը, պարզեցրեց իսլամական ծեսերը, հրաժարվեց շիայական արարողություններից: Նշենք, որ բաբիականությունն ուներ նաև արտաքին վեկտոր. սկզբնական շրջանում այն ուղղված էր օրավուր աճող եվրոպական ներթափանցման դեմ: Կարճ ժամանակահատվածում Բաբն իր շուրջը համախմբեց ոչ միայն գյուղական ու քաղաքաբնակ չքավոր խավերին, այլև նոր ձևավորվող ազգային բուրժուազիայի մանր առևտրական շերտերին: Նրան միացան նաև պաշտոնական շիայականությունից հիասթափված զգալի թվով հոգևորականներ:
 
Սկզբում բաբիների ապստամբական բռնկումները երկրի հյուսիսում պսակվեցին հաջողությամբ. Մազանդարանում նրանց նույնիսկ հաջողվեց կարճ ժամանակով ստեղծել իրենց օրենքներով առաջնորդվող համայնք: Հարվածների ազդեցության տակ շարժման հետևորդները ստիպված եղան անցնել պայքարի ահաբեկչական եղանակին: 1852թ. նրանք անհաջող մահափորձ կատարեցին Նար-Էդ-Դին շահի դեմ, որից հետո շատ բաբիներ մահապատժի ենթարկվեցին, այդ թվում` Սեյյեդ Ալի Մուհամադը: Շարժումն անկում ապրեց: Մոտ հարյուր հետևորդ, անցնելով Բաղդադ, ընդունեց թրքահպատակություն` ապրելով համայնքներով: Շուտով նահատակ առաջնորդի եղբայր Միրզա Հուսեյն Ալի Բահա-Ոլլահը առաջ է քաշում կյանքի կազմակերպման իր սկզբունքները` յուրովի մեկնաբանելով բաբիզմը: Նա իրեն հռչակում է սկզբում մարգարե, ապա և աստված: Խուսափելով սուլթանական կառավարության հալածանքներից` Բահայի կողմնակիցները տեղափոխվում են Պաղեստին: Այստեղ Բահան  1872թ. գրում է իր գլխավոր ստեղծագործությունը` «Քիթաբի աղդասը» («Ամենասուրբ գիրքը»): Նրա մահից հետո առաջնորդությունը ստանձնում է նրա  որդին: Աստիճանաբար բահայականությունը թափանցում է այլ երկրներ (մոտ 130)` այդ թվում` ԱՄՆ ու Իրան: Վերջին տվյալներով` այն ունի մոտ 6 մլն 500 հազար հետևորդ: Սա որոշ ուսումնասիրողների թույլ է տալիս բահայականությունը համարել չորրորդ համաշխարհային կրոն:
 
Ներկայում բահայական համայնքները վայելում են ԱՄՆ-ի և Իսրայելի կառավարող շրջանների հովանավորությունը: Բահայականներին հովանավորում էր նաև Իրանի վերջին շահը: Վերջինիս արտաքին և ներքին քաղաքականությունը հավանության էր արժանանում հիմնականում մտավորականությունից և մեծահարուստ խավից բաղկացած Իրանի բահայական համայնքի ներսում, որն  ամեն կերպ ձգտում էր օժանդակել Մոհամեդ-Ռեզայի ձեռնարկումներին: Մի կողմ թողնելով այն հարցի քննարկումը, թե ինչ հենքի վրա էր կառուցված շահական համաիրանական կայսրության և բահայական համաշխարհային-համամարդկային դաշնության տեսլականների գաղափարական դաշինքը` նշենք, սակայն, որ պատասխանատու պաշտոններում նշանակելով բահայական գործիչներին, միապետին հաջողվեց հնարավորինս սահմանափակել  ուղղափառ  հոգևորականության քաղաքական ազդեցությունը:
 
Իսլամական հեղափոխությունից հետո դրությունն անմիջապես փոխվեց. իսլամական հեղափոխականներն այաթոլլահ Խոմեյնիի առաջնորդությամբ բահայականներին դիտում էին որպես ամերիկյան և իսրայելական գործակալներ: Այս հանգամանքին նպաստում էր այն իրողությունը, որ բահայական մեծահարուստների ֆինանսները պահ էին տրված հիմնականում Իսրայելի բանկերում: Քարուքանդ արվեցին բահայիներին պատկանող ձեռնարկությունները, գործարանները, բանկերը, բռնագրավվեցին ունեցվածքները: Բահայականությունն հայտարարվեց օրենքից դուրս աղանդ:
 
Բահայականության ներկայացուցիչ էր նաև շահական  կառավարության վերջին վարչապետ Հովեյդան: Վերջինս հեղափոխության նախօրյակին  շահի երկիրը լքելուց հետո, կանոնակարգի համաձայն, չլքեց իր դիրքը, որի հետևանքով ձերբակալվեց և կարճ ժամանակ անց նորաստեղծ հեղափոխական կրոնական դատարանի որոշմամբ մահապատժի ենթարկվեց:
 
Կարծում  ենք` բահայականների նկատմամբ վարվող անհանդուրժողականության պատճառներից  է նաև այն հանգամանքը , որ նրանց կազմակերպչական օղակներից («Տեղական» և «Ազգային» խորհուրդներից հետո)  գլխավորը` Համաշխարհային խորհուրդը, 1963թ-ից  Իսրայելում է և պաշտոնավարում է Հայֆե քաղաքում կառուցված «Արդարության համաշխարհային տանը»` բաղկացած ինը երևելիներից կազմված ավագների խորհրդից: Վերոնշյալ նստավայրը  ճարտարապետաշինարարական առումով մի հրաշակերտ մեծատարածք համալիր է` կառուցված նաև հատուկ խորհրդապաշտության (միստիցիզմի) հաշվառմամբ: Պարզ է, որ Իսրայելի «սիոնիստական» կառավարության հետ սերտ հարաբերությունների այս գրավականը չէր կարող անհետևանք մնալ այաթոլլահ  Խոմեյնու` իշխանության գալուց հետո:
 
Այժմ ներկայացնենք «կրոնական փոքրամասնություններին» տրվող արտոնությունները` իրականության հետ որոշակի համեմատության մեջ: Նկատի ունենանք, որ օրեցօր աճող` Իրանի ընդհանուր բնակչության պայմաններում էլ ավելի արագ է նվազում «կրոնական փոքրամասնությունների» թիվը: Այս առումով 70 միլիոն ընդհանուր թվի դիմաց առկա է 200 հազար թիվը: Մյուս կողմից` պաշտոնապես միշտ էլ տարփողվում է, որ նման հարաբերակցության պայմաններում 290 հոգանոց խորհրդարանում «կրոնական փոքրամասնություններին» հատկացված հինգ պատգամավորական մանդատը վերջիններիս պետության կողմից ընդառաջ քայլ է:
 
«Կրոնական  փոքրամասնություններին» տրվող արտոնությունները
 
- Տարեկան 17500 մլն ռիալ ընհանուր բյուջեի (որը  մոտ 1մլն 750 հազար ԱՄՆ դոլարից քիչ ավելի է) հատկացում:
Նշենք, որ այս հարցը միշտ էլ պարուրված է եղել անորոշությամբ և հաճախ էլ` դրամական զեղծարարությունների մասին պատմություններով: Տարբեր համայնքների ներկայացուցիչներ հաճախ տեղյակ էլ չեն եղել, որ իրենք նման հատկացումներ են ստանում պետությունից: Իսկ հայ համայնքին հատկացվող անցյալ տարվա գումարների առնչությամբ մի իսկական սկանդալային պատմություն ծագեց ՀՅԴ-ի և Հայ ժողովրդային միության միջև, քանի որ վերջինս առաջինին և փաստորեն նրան ենթակա Թեմական խորհրդին պատասխանատու նկատեց հայությանը հատկացված մոտ 782 հազար ԱՄՆ դոլար կազմող գումարի   անարդարացի բաշխման հարցում: Այս կապակցությամբ ՀԺՄ-ի պարբերական «Արաքսում» տպագրվեցին մի շարք դատապարտող - բացահայտող հոդվածներ: Ինչևէ, նշենք, որ հատկացված 782 հազար ԱՄՆ դոլարից 540 հազարը տրված էր Թեհրանի և հյուսիսային իրանահայությանը, մնացած 242 հազարը` հարավային իրանահայությանը:
 
Ասորիներին հատկացվում է մոտ 300 հազար, հրեաներին` 300 հազար, զրադաշտականներին` 368 հազար ԱՄՆ դոլար:
 
- Տարբեր պարբերականների հրատարակման թույլտվություն:
 
- Դպրոցներ հիմնելու թույլտվություն և նրանցում մայրենի լեզվի անարգել դասավանդում:
Ինչպես վերն արդեն անդրադարձանք, հայոց լեզվով ուսուցման արգելքը (որը տևեց մոտ տասը տարի, միահամուռ ըմբոստացման շնորհիվ վերացվեց 90-ականների սկզբին) նույնպես իրողություն է: Այժմ Իրանում առկա է մոտ 50 հայկական դպրոց:
 
- Դպրոցների  տնօրենների նշանակում «կրոնական փոքրամասնությունների¦ ներկայացուցիչներից և նրանց աշխատանքի ընդունում որպես ուսուցիչ:
 
Ինչպես հաստատում են վկայությունների վրա հիմնված փաստերը, հեղափոխությունից հետո հետևողականորեն կիրառված «փաքսազի» («մաքրագործման») համապետական քաղաքականության հետևանքով  դպրոցի տնօրենների պաշտոններից համատարած հեռացվեցին տվյալ համայնքի ներկայացուցիչները: Իրենց պաշտոններում մնացին միայն քիչ թվով, այն էլ բնագիտական առարկաների մասնագետները: 
 
-Կրոնական ծիսակատարությունների անարգել իրականացում: Ինչպես նկատվեց, սինագոգներում կատարվող աղոթքները Իսրայել պետության հիշատակման արգելքի պատճառով արտերկրի հրեաները ոչ միայն թերի, այլև «պարտադրված խեղաթյուրում» են դիտում:
 
- Քաղաքացիական ազատություններ:
Երևի նկատի ունեն «կրոնական փոքրամասնություններին» պատկանող տարածքներում որոշ ազատությունները:
 
- «Կրոնական փոքրամասնությունների» ժառանգության խնդրի լուծում, որն  ստորագրել է 200 պատգամավոր: Խորհրդարանը նաև հաստատեց կանանց ժառանգության մասնաբաժնի իրավունքը` ըստ համապատասխան համայնքների կրոնական օրենքների:
 
- «Կրոնական փոքրամասնությունների» սրբատեղիների վերականգնում և վերանորոգում պետական բյուջեից հատկացված գումարներով և համայնքների ներկայացուցիչ ճարտարապետ և շինարար-մասնագետների մասնակցությամբ:
 
Ի հավելումն այս իրողության` նշենք նաև  Սբ  Թադեի եկեղեցական համալիրի վերականգնման-վերանորոգման փաստը: Որպես նաև համաքրիստոնեական առաջին սրբատեղի և համամարդկային պատմամշակութային արժեք, այն ներառված է Մշակութային ժառանգության համաշխարհային կազամակերպության կողմից պահպանվող կառույցների շարքում: Նշենք, որ Իրանում առկա է մոտ 200 եկեղեցական համալիր:  
 
-Արտոնված է ունենալ սեփական կրոնական կառույց:
Հայոց պարագայում դա Թեմական խորհուրդն է:
 
 - «Կրոնական փոքրամասնությունների» անդամների` մահմեդականների արյան գնի` «դիյեի» հավասարությունը:
Համաձայն այս կետի` մարդկային կյանքի կորստի հանգեցնող երեք միջադեպերում, օրենքով նախատեսված պատժից զատ, մեղավորը պարտավոր է նաև համապատասխան արյան գին վճարել, որը յուրաքանչյուր տարի որոշվում է Կենտրոնական բանկի կողմից` հաշվի առնելով հեղափոխության առաջնորդի տեսակետը: Միջադեպերը դասակարգված են ըստ հետևյալ դեպքերի. բացարձակ սխալ, որը հանգեցնում է մահվան, ոչ դիտավոր սպանություն, օրինակ` ավտովթար (Իրանն այս խնդրում  աշխարհում զբաղեցնում է առաջին հորիզոնականներից մեկը) և դիտավորյալ սպանություն:
 
Սակայն  մինչ 2005 թվականը  վերոնշյալը վերաբերում էր միայն մահմեդական կնոջը կամ տղամարդուն, իսկ ոչ մահմեդականների դեպքում օրենքը ոչ մի հատուցում չէր նախատեսում  ո՛չ պատժի և ո՛չ էլ «դիյե» վճարելու տեսքով, որը, իրանցի բարձրաստիճան հոգևորականներից շատերի կարծիքով, շարիաթի օրենքներից է բխում, որով և բնական է: Ասել է թե ` եթե մահմեդականի ձեռքով կյանքից զրկվում է մահմեդականը, ապա նա պարտավոր է, օրենքով սահմանված պատիժը կրելուց զատ (որը դիտավորության դեպքում մահապատիժ է), վճարել նաև «արյան գին»: Իսկ մահմեդականի` ոչ մահմեդական սպանելու դեպքում մինչ նշյալ տարեթիվը  հանցագործը ոչ միայն ըստ օրենքի որևէ պատիժ կրելու ենթակա չէր, այլև չէր վճարում և «արյան գինը»: Սույն, հիրավի, խտրական մոտեցումն իր արտացոլումն  էր գտել Քրեական օրենսգրքի (իսլամական պատժամիջոցների համակարգի) բոլոր հոդվածներում ու դրույթներում և բազմիցս սուր քննադատության է ենթարկվել մարդու իրավունքների միջազգային կազմակերպությունների կողմից: Դրությունը միտվեց դրական փոփոխության Մոհամադ Խաթամիի իշխանության տարիներին, երբ  այս կապակցությամբ տեղի ունեցան հանդիպումներ վերջինիս և «կրոնական փոքրամասնությունների» ներկայացուցիչների հետ:   Նախագահի կարգադրությամբ 2001 թվականին ստեղծվեց «Կրոնական փոքրամասնությունների հարցերն ուսումնասիրող հատուկ կոմիտե»` բաղկացած այն բոլոր նախարարությունների ներկայացուցիչներից, որոնք ի պաշտոնե առնչվում են խնդրո առարկա հարցերին:
 
Համայնքների պատգամավորները նախևառաջ «դիյեի» հավաստության հարցը ներկայացրին Կոմիտեին, վերջինս էլ հատուկ զեկուցագրի տեսքով այն ներկայացրեց նախագահին, որն էլ իր հերթին հարցի ուսումնասիրությունը հանձնարարեց արդարադատության նախարարությանը: Ի վերջո, 2002թ. մարտին, երկրի դատական իշխանությունը ղեկավար Հաշռուդիի (ի դեպ, պահպանողական ճամբարից) գլխավորությամբ  որոշում կայացրեց «սուրբ գրքեր» ունեցող փոքրամասնությունների և մահմեդականանների «դիյեի» հավաստության վերաբերյալ: Սակայն դա հարցի լուծման դժվարին ճանապարհին առաջին քայլն էր, որ կառավարությանը հնարավորություն տվեց մշակել խնդրո առարկա օրինագիծը և այն ներկայացնել խորհրդարանին: Եվ միայն երեք տարի անց  2005թ-ի գարնանային նստաշրջանում  ընդունեց «դիյեի» հավաստության օրենքը: Վերոշարադրյալը փաստում է նախագահ Խաթամիի իշխանության պայմաններում «կրոնական փոքրամասնությունների» ներկայացուցիչների միասնական քաղաքացիական պահվածքի կառուցողական դերի  և դրանով պայմանավորված օրենսդրական էական հաղթանակների մասին:
 
Եվ, վերջապես ,արտոնությունների ցանկում ներառված են երկրից դուրս մեկնելու հարցում անձնագրային դյուրացումները: Ի դեպ, մեր իրանահայ զրուցակիցները գրեթե միահամուռ հաստատեցին Իրանում գործունեություն ծավալած հրեական ՀԱՅԱՍ (որն, ըստ վկայությունների, որքան տարօրինակ է, բայց եբրայական հապավում է) կոչվող կազմակերպության մասին, որը մասնագիտացած է հատկապես հայերի արտագաղթի կազմակերպչական աշխատանքում: Համաձայն նույն վկայությունների` յուրաքանչյուր մարդուց արտագաղթը դյուրին և առանց թղթաբանական քաշքշուկների կազմակերպելու համար հրեաները գանձում են 2500-3000 ԱՄՆ դոլար,  ընդ որում գումարն   արտասահմանում հետ վերադարձնելու պայմանով: Նշվում է, որ չնայած կազմակերպության իսրայելական լինելու մեծ հավանականությանը` այն Իրանում գործում է փաստորեն անխափան և անարգել, ճիշտ է` առանց իրավաբանական ձևակերպումների: Հարցը ևս խիստ մտահոգիչ համարելով` այս առումով անհանգստություն հայտնեցին նաև Իրանի ասորական փոքրամասնության ներկայացուցիչները, որոնք նույնպես միաբերան հաստատեցին նաև իրենց ուղղությամբ աշխատող ընկերության գոյության փաստը:
 
Զրուցակիցները եզրակացնում են, որ արդեն երկար  տարիներ զարմացնել դադարած իրան-իսրայելյան տանդեմի ներկա դրսևորումը դիտարկելի է այն համատեքստում, որ այս երկրում «կրոնական փոքրամասնությունների» և նրանց հետ կապված թեմաները դեռևս շարունակվում են դիտարկվել  երկրի պետանվտանգության համար բարձր ռիսկայնության համատեքստում` «չկա համայնք, չկա և հնարավոր խնդիրը» կանխարգել բանաձևով: Այսպես  թե այնպես, վիճակագրությունը խոսում է ինքն իր մասին. 1851թ-ին իրանահայերի թիվը երկրում մոտ 20 հազար էր, 1890թ-ին` 80 հազար, 1979թ-ին` 200 հազար, ներկայում 50 հազարից ավելի պակաս:
 
Ըստ սույն հոդվածի` կարելի է եզրակացնել , որ «կրոնական փոքրամասնությունների» հիմնախնդիրները իր հոգածության առարկան դարձնելով, մերօրյա իրանական պետությունը միևնույն ժամանակ փորձում է կանոնակարգումների միջոցով հնարավորինս վերահսկելի և կանխատեսելի դարձնել տարադավան էթնիկ միավորներին` որպես արտերկրի ուժերի կողմից հնարավոր միջամտության լծակների: Մյուս կողմից` Իրանում կարծում  են, որ իսլամն այստեղ միշտ եղել է և կլինի պետության, գոնե ներկա սահմաններում, միասնականության ամենավճռորոշ գործոններից մեկը: Ինչպես վերը նշվեց, արիական-զրադաշտականության վրա հիմնված պանիրանիզմի գաղափարախոսությունը այս խնդրում գաղափարաբանական բավարար պոտենցիալ առումով ակնհայտ զիջում է շիայականությանը: Եվ 1945-46թթ. դեպքերը, երբ իրանական ծագմամբ քրդերը  համաիրանականության գաղափարների պայմաններում  Քազի Մուհամադի առաջնորդությամբ Մեհաբադում հայտարարեցին քրդական հանրապետության ծնունդը, և որը դաժանորեն ճնշվեց շահի վարչապետ Ղավամ Սալթանեյի գլխավորած կառավարության կողմից, միայն փաստում են դա:
 
Վերը ասվածի օգտին են խոսում հետագա տասնամյակներում ևս քուրդ անջատողականների և շահական զորքերի ծայրահեղ դաժանության հասնող արյունալի բախումները: Փաստեր, որոնք առկա էին նաև իսլամական կառավարման տարիներին ու վերջապես ավարտվեցին ոչ միայն զենքի կիրառման շնորհիվ:
 
Արման Փոլադյան
Իրանին և իսլամին նվիրված հետազոտությունների և հրապարակախոսական հոդվածների հեղինակ
www.religions.am